قرائن و شواهد نشان‏ دهنده اين است كه آبادانى و رونق شهر بيرجند از دوره صفويه به بعد بوده، كه تقريباً تا اواسط دوره قاجاريه معماري و بافت هماهنگي را دربر داشته است. يادمانهاى تاريخي بي‏شمار در اين شهر، خانه ‏هاى گلي و گنبدي شكل و كوچه‏ هاى پيچ در پيچ، قراولخانه‏ هاى بيدار و كاروانسراهاى پرجنب و جوش حكايت از دفاع در برابر دشمن بيگانه و يا مبارزه با توفان شن دارد. با توجه به همه اين عوامل شناخت گذشته شهر بيرجند با عناصري چون ميدانهاى كوچك، آب‏ انبارهاى قديمي، مساجد و حمام‏هاى عمومي ميسر مي‏گردد. روي‏ هم رفته شهر بيرجند داراى 19 محله معتبر و مهم بوده است.