فصل سيزدهم

     رخدادهاى طبيعى در بيرجند

     بخش اول : زلزله

    زلزله درخراسان جنوبى )قهستان((46)

    موقعيت خاص جغرافيائى،اقليمى ومكانى ايران، موجب شده كه ايران درمحل يكى از سه كمربند اصلى زلزله جهان قرار داشته باشد. اين كمربند درايران به دوشاخه تقسيم مى‏شود، يكى از شاخه‏ها، شمال و شمال شرقى ايران را در برگرفته، در شرق از ايران خارج مى‏گردد. شاخه ديگر شمال غربى، جنوب غربى وجنوب را پيموده و درجنوب شرقى از كشور، خارج مى‏شود.

    درخراسان جنوبى با مركزيت بيرجند وشعاع 300 كيلومتر در نيمه دوم قرن بيستم ميلادى در فاصله سالهاى 1995-1950 مطابق با 1374-1329 شمسى در ظرف 45 سال 372 زلزله با بزرگى بيش‏از 4 ريشتر اتفاق افتاده است. دربين اين زلزله‏ها، چند زلزله باشدت مطلق بيش‏از 7 ريشتر، اتفاق افتاد، كه تلفات جانى ومالى زيادى به بار آورد.

  1- زلزله دشت بياض

    اين زلزله در تاريخ 1347/6/9 شمسى مطابق با 1968/8/31 ميلادى در ساعت 14 و 17 دقيقه وباشدت مطلق بيش‏از 7/5 ريشتر، به وقوع پيوسته است. اين زلزله به مركزيت دشت بياض، كارشك، گناباد، فردوس، سرايان، قاين و خضرى بوده و 13000 نفر كشته و 70 هزار نفر بى‏خانمان به جاگذاشته است. عمق كانون زلزله 26 كيلومتر و سطح تخريب در حدود 4000 كيلومتر مربع شامل: ده شهر و شهرك و 190، روستا بوده است.

    شدت مطلق زلزله، به حدى بود كه تپه‏هاى اطراف خضرى، بالاى دهات كارشك و بسك آباد، بيش از دو متر نشست كرده بود. اين نشست‏ها و شكافها ازبالاى تپه‏ها شروع مى‏شود و از جاده مى‏گذرد تا جائى كه به تدريج از نشست آن كم مى‏گردد وبه دشت خضرى ختم مى‏شود.

    چون خانه‏هاى اوليه قابل باز ساخت نبوده، تمام منازل با بلدزر هموار گرديدند ودر نزديكى آنها منازل جديدى بااستفاده از مصالح ساختمانى نسبتاً خوب بنا شد.

  2- زلزله طبس

    اين زلزله با قدرت مطلق 7/5 ريشتر درتاريخ 1357/6/25 در ساعت َ7 و ْ35 دقيقه به وقوع پيوست. مركز اين زلزله شهر طبس، به طول جغرافيايى َ33-68 درجه و عرض جغرافيائى 57-43 درجه بود كه محدوده‏اى به وسعت 3375 كيلومتر مربع را تخريب نموده است. عمق كانون اين زلزله را 33 كيلومتر دانسته‏اند. تعداد كشته‏شدگان اين حادثه را اكثر خبرگزاريها 15000 نفر ولى خبرگزارى پارس 11000 نفر اعلام كرده است. اكثر تلفات مربوط به شهر طبس بود )در حدود 10000 نفر( و بقيه كشته‏شدگان به ترتيب، مربوط به روستاهاى دهك، كريت، خسروآباد، اسفهك، ديهوك، رقه، بشرويه و روستاهاى ديگر بوده است.

    براثر اين زلزله در شهر طبس، جز درختان نخل و چند ساختمان نوساز، چيز ديگرى باقى نماند، حتى مدرسه "دو منار طبس" كه از سده دوازدهم ميلادى بازمانده بود ويران شد و "دژابوالحسن گيلكى" نيز درهم شكست. مهم‏تر ازهمه، وضعيت سياسى و پرتنش آن زمان كار كمك رسانى و نجات را نيز دشوار كرده بود.

    موسسه ژئوفيزيك دانشگاه تهران تعداد 350 پس‏لرزه راتاپايان سال 1357 در منطقه مذكور با بزرگاى بين 4/2 تا 5/3 ريشتر ثبت كرده است.

    آقاى حميدى كارشناس ارشد موسسه ژئوفيزيك، در رساله فوق ليسانس خود در مورد زمين ساختى طبس، اين طور اظهار نظر مى‏كند »گمان مى‏رود فعاليت گسل‏هاى جوان در قسمت جنوب - جنوب شرقى طبس باعث بوجودآمدن زلزله اخير گرديده است. آثار شكستگى كه در سطح زمين دراثر اين زلزله بوجود آمده متعدد است، كه بزرگترين آنها به طول 55 كيلومتر مى‏باشد.«

  3- زمين لرزه قاين و بيرجند

    در تاريخ شنبه 76/2/20 مقارن ظهر ساعت 12 و 28 دقيقه، زلزله مهيبى منطقه بزرگى را در حد فاصل شهرهاى بيرجند وقاين به بزرگاى 7/2 ريشتر، به تلى از خاك تبديل كرد و حداقل 1518 نفر را كشت، 2500 نفر رامجروح كرد و 19000 واحد مسكونى را در 150 روستا خراب نمود. تا صبح روز بعد تعداد 120 پس لرزه به قدرت 2/8 تا 5/5 ريشتر ثبت شده وباگذشت دوماه از وقوع زلزله اصلى پس لرزه‏ها ادامه داشته است. حجم خسارات وارده به مسكن و احشام را دراين مناطق بيش‏از 271 ميليارد ريال برآورد كرده‏اند.

    درشهرستان قاين دهستانهاى زيركوه، پسكوه، زهان، شاهرخت و حومه قاين از نظر تلفات جانى و خسارات مالى آسيب زيادى ديده‏اند.

    در دهستان زيركوه 46 روستا 100% آسيب ديده و از نظر تلفات جانى به ترتيب روستاهاى اردكول، شوشك، محمدآباد زيركوه، تاجكوه، پيشبر، دارج عليا و سفلى، گمنج، ترومند، اسفرق، بقرائى، بشيران، گاركان، دزك، حسين آباد، مهرك و مناوند بيش از ساير روستاها تلفات داشته‏اند.

    در دهستان پسكوه 17 روستا به تفاوت از 75% تا 100% آسيب ديده‏اند. از نظر تلفات جانى به ترتيب روستاهاى: آبيز، اسفاد، فندخت، بهناباد و بيدخت بيش از ساير روستاها آسيب ديده‏اند. دردهستان زهان 37 روستا به تفاوت از 60% تا 100% آسيب ديده‏اند، و به ترتيب روستاهاى اسفدن، زهان و پژمان تلفات زيادى داشته‏اند.

       در دهستان شاهرخت )پترگا(، 11 روستا به ترتيب از 50% تا 100% آسيب ديده‏اند و روستاهاى چشمه بيد، چاه زرد و معصوم‏آباد تعدادى كشته داشته‏اند.

    در دهستان حومه قاين، جمعاً 15 روستا از 30% تا 100% آسيب ديده‏اند و روستاى تيغاب 2 نفر كشته داشته است.

    در شهرستان بيرجند روستاهاى بشدّت آسيب ديده عبارتند از: تخته‏جان، سهراب، خونيك، گيت، اشك، گزيك، درخش، آسيابان، گاويج، دره‏چرم، آبگرم، آواز، زيلان، زيرك و نصرالدين.

    در اين حادثه در مقام اول، رهبر معظم انقلاب و سپس رياست محترم جمهورى، كليه سازمانها را موظف به امدادرسانى و تأمين تسهيلات و امكانات لازم نمودند و ضمناً اكثر ملل جهان وتمام خيرخواهان ايران، دراين زمينه از بذل هر نوع كمك و مساعدتى مضايفه ننمودند.

 انجمن بيرجنديهاى مقيم تهران با گردآورى كمك‏ها و با برپائى مجالس سوگوارى و بااعلام ابعاد حادثه غم‏انگيز به جمعيت‏هاى خيرخواه جهانى اقدامات مؤثرى انجام داد.

    براى آگاهى بيشتر به وضعيت زلزله درصد سال اخير در منطقه قهستان، به جدولها و نقشه‏هاى پيوست توجه شود. جدولها برحسب زمان وقوع، مكان، قدرت، عمق و پس لرزه‏هاى متعاقب آن تنظيم شده است. نقشه‏ها مربوط به زلزله‏خيزى و گسل‏هاى فعال منطقه مى‏باشد.(47)

  نكات قابل توجه در نقاط زلزله خيز

 1. وسايل بسيار ضرورى ومهم خود را از قبيل اسناد، شناسنامه‏ها و نقدينگى و جواهرات را    هميشه در يك جعبه چوبى محكم و دريك محل مشخص نزديك در خروجى نگهدارى    كنيد. در نظر داشته باشيد كه از هر يك از افراد خانواده يك عكس درجعبه مذكور نگه داريد.

 2. داخل جعبه چوبى، هميشه مقدارى كمك‏هاى اوليه، يك راديوى ترانزيستورى، يك چراغ    قوه، و مقدارى از داروهاى ضرورى افراد خانواده را نگهدارى كنيد.

 3. مقدارى از مواد غذائى فاسد نشدنى، براى مصرف يك هفته افراد خانوده درجاى امنى كه    نزديك به درهاى خروجى به سمت حياط باشد، ذخيره سازيد.

 4. يك ظرف آب 20 ليترى كه هر چند روز آب آن را تعويض كنيد در داخل حياط بگذاريد.

 5. افراد خانواده خود را از محل اختفاى جعبه چوبى اسناد، مواد خوراكى، داروها، و راههاى    خروجى و عمليات پناه‏گيرى مطلع سازيد.

 6. عمليات پناه‏گيرى رابه افراد خانواده بياموزيد تابدين وسيله آنها را پيشاپيش براى مواجه شدن    با حوادث ناگوار آماده سازد.

 7. درمناطق زلزله خيز، بهتر است خانه ووسايل آن را بيمه كنيد و اسناد بيمه را نيز درجعبه اسناد    نگهدارى كنيد.

 8. به هنگام زلزله، چنانچه خانه شما يك طبقه است فوراً به محيط باز برويد.

 9. هرگاه خانه شما چند طبقه و آپارتمانى است. هنگام زلزله به زيرميز، تختخواب ويا به زير راه    پله پناه ببريد.

 10. در داخل اتاق، ضمن اينكه دركنار ديوار قرار مى‏گيريد از نزديك شدن به وسايل شكستنى    )بويژه پنجره( وهرجائى كه احتمال پرت شدن مى‏رود خوددارى كنيد، واز سرو    صورت خود حداقل با دست‏ها محافظت كنيد.

 11. درداخل آشپزخانه، كه از وسايل گازسوز استفاده مى‏شود، توقف نكنيد.

 12. تاپايان مدت لرزش در وضعيت خود باقى بمانيد، و به محض اتمام زلزله، به محوطه باز    پناه بريد، چون ممكن است بعداز زلزله چندين پس لرزه در فاصله كوتاهى رخ دهد.

 13. پس از زمين لرزه عوامل ايجاد آتش سوزى احتمالى را رفع كنيد.

 14. هرگاه درداخل ماشين هستيد از محوطه مجاور ساختمانهاى بلند دور شويد.

  گسلش وزلزله خيزى (48)

    در مكان گزينى سكونت گاههاى روستائى وشهرى واصولاً هر پروژه صنعتى و يا بناى ديگر مى‏بايست از حريم خطر و اطراف گسل‏ها و نقاط زلزله خيز پرهيز نمود و به اين عامل توجه كافى نمود. از آنجايى كه گسل‏ها از عوامل مؤثر زلزله‏خيزى مى‏باشند، لذا شناسائى موقعيت و شناخت فعاليت‏هاى آنها ونقشى كه در تهديد سكونت گاهها و بناها مى‏توانند داشته باشند مهم به نظر مى‏رسد زيرا چه بسيارند روستاها و شهرهائى كه پس از رانش‏هاى زمين و زلزله، تخريب شده و از بين رفته هرگز بنا نشده. ويا در مكان ديگرى ساخته شده‏اند. جدول زير موقعيت، طول، و شدت زلزله‏هاى احتمالى گسل‏هاى عمده منقطه و تصوير شماره 54 موقعيت برخى از گسل‏هاى مهم ناحيه را نشان مى‏دهند.

           فغان قاينات

 گشت كاشانه‏هاى ما ويران

كلبه‏ها شد به خاك غم يكسان

 رفت دُر دانه‏هاى ما در خاك

گنج ما زير خاك شد پنهان

 شد سيه روزگار ما چون شب

قَدّ ما شدخميده همچو كمان

 خون ما ريخت بر بساط زمين

اشك ما شد فشانده بر دامان

 رفت صبر و قرار ما از دل

گشته از غم فسرده، جان و روان

 نيست در اين كوير غم جز غم

هست در جمع، ناله و افغان

 خانه ديگر نمانده پا برجاى

اندرين خطه و در اين سامان

 حال ما را فقط خدا داند

نكند درد ما جز او درمان

 خواستاريم از خداى بزرگ

كه به ما صبر بخشد و ايمان

 سيل قهرى رسد ز جانب حق

كه كند كاخ ظلم را بنيان

 حق ما را ستاند از ظالم

كند آباد خانه دهقان

 باز آرامشى پديد آيد

شود ايران بهشت جاويدان

 زين مصيبت به حق حق سوگند

صفوى را نمانده تاب و توان

    76/3/25        

    سيد ابراهيم صفوى

  منابع و مآخذ در بخش اول زلزله

  1. امبر سزنيكلاس ن و ملويل، چارلز لپ. تاريخ زمين لرزه‏هاى ايران، ترجمه ابوالحسن رده،  تهران: آگاه، 1370.

 2. بنى اقبال، ناهيد ومحمد ابراهيم محّبى. »تاريخ زمين لرزه‏هاى جنوب خراسان«، مقاله چاپنشده تيرماه 1376.

 3. حميدى، گودرز، پس لرزه‏هاى زلزله 25 شهريور 1357 طبس، تهران. دانشگاه‏تهران، مؤسسه ژئوفيزيك )پايان‏نامه تحصيلى(، 1358.

 4. پرتوى، پروين. ارزيابى تحليلى بازسازى سه شهر زلزله زده ايران: فردوس، طبس، گلباف، تهران: مركز مطالعات مقابله با سوانح طبيعى، 1373.

 5. معظمى گودرزى، خسرو. لرزه‏شناسى، تهران: وزارت علوم وآموزش عالى 1351.

 6. زلزله ونديك 16 آبان 1355 جلد اول، تهران: نشر شتاب نگاشت‏هاى جمهورى اسلامى‏ايران 1373.

 7. زلزله... ديماه 1357 مركز تحقيقات ساختمان ومسكن، تهران: نشر شتاب نگاشت‏هاىجمهورى اسلامى ايران، 1373.

 8. زلزله كريزان، خواف 23 آبان 1358، جلد اول، مركز تحقيقات ساختمان و مسكن، تهران: نشر شتاب نگاشت‏هاى جمهورى اسلامى ايران.

 9. زلزله كولى، بنياباد 6 آذر 1358، جلد اول، مركز تحقيقات ساختمان ومسكن، تهران: نشر  شتاب نگاشت‏هاى جمهورى اسلامى ايران.

 10. روزنامه‏هاى اطلاعات مورخ 2221 و 76/2/23 و روزنامه كيهان مورخ 76/2/24.

 11. مجموعه سخنرانى‏هاى سمينار آموزشى، اثرات زلزله در ساختمانهاى متعارف، پرتوى،  پروين، ارزيابى تحليلى بازسازى سه شهر زلزله زده ايران.

 12. نوروزى، على اصغر. مهاجر اشجعى، ارسلان. مسعود پيمان وغلامعلى تقى‏زاده. پس لرزه‏ها، گسترش خسارات و گزارش صحرائى زلزله بزرگ طبس در شرق ايران، تهران: سازمان انرژى اتمى ايران، 1354.

 بخش دوم : كسوف )گرفتگى خورشيد(

     كسوف يا گرفتگى خورشيد، هنگامى رخ مى‏دهد كه قسمتى از كره زمين در سايه ماه وارد شود. براى اينكه ماه در مقابل خورشيد قرار بگيرد و كسوف ايجاد شود، ماه بايد در همان جهت خورشيد قرار بگيرد، يعنى در هلال ماه نوباشد. پس گرفتگى خورشيد در موقعى رخ مى‏دهد كه هلال ماه نوباشد

    حادثه كم نظير بزرگترين كسوف 300 ساله اخير در روز سه شنبه 74/8/2 درساعت 6 و 22 دقيقه صبح برفراز بيرجند بوقوع پيوست. دراين ساعت، شهر در تاريكى محض فرو رفت. كليه اهالى بيرجند و جمع بسيار زيادى از علاقه‏مندان، به رؤيت كسوف و تهيه گزارش و عكس كه از ايران و كشورهاى جهان از چند روز قبل به بيرجند آمده بودند، شاهد اين رويداد تاريخى بودند. در شهرستان بيرجند دو محل يكى كوه قنبر در شهر بيرجند و ديگر قلعه فورگ درميان‏براى مشاهده در نظر گرفته شده بود.

    كسوف در ساعت 5و22 دقيقه از حوالى قم شروع شد و سايه‏اى به عرض 20 كيلومتر داشت كه همان، سايه ماه بود كه در مسير گردش خود دربين خورشيد و زمين قرار گرفته بود. سايه ماه از اين لحظه به سوى شرق به راه افتاد و كسوف كامل حاصل شد. اين زمان تا ساعت 6 و 23 دقيقه به مدت يك ساعت به طول انجاميد كه ديدن اين مراحل، زيبا و شگفتى آور بود. كسوف كامل، 17 ثانيه طول كشيد و بينندگان را غرق در شادى و حيرت ساخت، لحظه پايان كسوف درساعت 7و30 دقيقه بود.

    كسوف دوم آبان، يك كسوف كلى بود، بنابراين، در نقاطى از سطح كره زمين مشاهده شد كه قرص تاريك ماه، براى مدتى قرص خورشيد را كاملاً پوشانيد. اين نقاط در نوارى موسوم به "كسوف كلى" كه از ايران، افغانستان، پاكستان، هند، بنگلادش، ميانمار، تايلند، كامبوج، ويتنام و شمال شرقى مالزى مى‏گذرد، قرارداشت. كسوف در ايران در لحظه طلوع خورشيد اتفاق افتاد. بنابراين در اكثر نقاط ايران قابل رؤيت بود. اما صد درصد گرفتگى خورشيد در دو نقطه ايران به صورت همزمان اتفاق افتاد "بيرجند" و"جندق".در برخى از نقاط ايران كه مرحله، ماكزيمم گرفتگى قبل از طلوع خورشيد اتفاق افتاد، قابل مشاهده نبود.

    صدا وسيما در روزهاى قبل از وقوع كسوف مردم را مطلع كرد كه براى رؤيت كسوف، حتماً بايد از عينك خاص و يا حداقل از فيلم‏هاى راديولوژى استفاده شود. اما چون در يك فاصله زمانى كوتاه تهيه عينك و يا فيلم راديولوژى براى همه ميسر نبود و تعدادى با چشم غير مسلح به كسوف نگاه كردند، دچار سوختگى سطحى قرنيه چشم شدند كه در ظرف چند روز بهبود يافتند.

 نماز آيات پس از رؤيت كسوف توسط امام جمعه بيرجند و با شركت بيش از بيست هزار نفر تماشاچى در محل ترمينال مسافربرى بيرجند برگزار گرديد. پس از خاتمه نماز كليه افراد توسط فرماندارى بيرجند با شيرينى و توسط حاج محمود احتشام با چاى زعفران پذيرائى شدند.

    كسوف بعدى براساس پيش بينى آقاى دكتر تقى عدالتى )مجله نيوار پاييز 1374) در تاريخ 1378/5/2 به هنگام طلوع خورشيد در بسيارى از مناطق ايران و به مدت 2 دقيقه و 23 ثانيه مشاهده شد.

    گرفتگى هاى كلى خورشيد علاوه بر الهام بخشيدن درامر "رصد كردن" داراى ارزش نجومى مى‏باشند. در اين زمان مى‏توان از خورشيد عكس گرفت واز جو خارجى و زبانه هاى آن مشاهدات طيف نگارى به عمل آورد و نور و حرارت منتشر شده توسط هاله خورشيد را اندازه گرفت )مجله نيوار - پاييز 1374). به چند عكس كه نمايانگر مراحل مختلف كسوف مى‏باشد، توجه شود.

  سمينار نجوم به مناسبت گرفتگى خورشيد

    به مناسبت رخداد كم نظير گرفتگى خورشيد، دانشگاه بيرجند باهمكارى دانشگاه تهران - مؤسسه ژئوفيزيك وانجمن فيزيك ايران "سمينارنجوم" به مدت سه روز از تاريخ 30/7/74لغايت 2/8/74 درمحل دانشگاه بيرجند برگزار كرد. در اين سمينار صرف نظر از جمع‏شدن متخصصان ستاره شناسى و فيزيك دانهاى ايران در بيرجند مقالاتى به شرح زير ارائه گرديد.

 1. مبانى نظرى لرزه‏نگارى خورشيد و ستارگان    دكتر يوسف ثبوتى

 2. تاج خورشيد از ديد نجوم راديوئى  دكتر سعداللَّه نصيرى قيدارى

 3. محاسبه عمق نورى در خطوط فرونها فر در  دكترروشن سلمان زاده

 طيف ستارگان و خورشيد

 4. امواج مغناطوهيدروديناميك در جو خورشيد  الچين بابايف

 5. خورشيد و گرفتگى آن   على عجب شيرى زاده

 6. تحليل منحنى‏هاى نورى دوتائى‏ها گرفتى محمدتقى عدالتى

 7. فعاليت‏هاى رنگين‏كره‏اى در ستاره‏هاى دوتائى داود محمد زاده جسور

 8. نسبيت و كسوف محمد حسين دهقانى

 9. تاريخ كسوف  ابوالفضل نبئى

 10. لرزه‏نگارى خورشيدى از ديدگاه تجربى  احمد كياست پور

 11. بادهاى خورشيدى جمشيد قنبرى

 12. شتابگيرى ذرات پلاسماى باد خورشيدى‏در دم  محمود مصلحى فرد

 مغناطيسى در مغناطوكره سياره زمين

 13. نوترينوهاى خورشيدى  موسى‏اكرمى

 14. سفر براى رصد و رؤيت گرفتگى خورشيد   1374/8/2

    به مناسبت كسوف كامل خورشيد در تاريخ 1374/8/2

              و اجتماع دانشمندان جهان در بيرجند

                                                                      اين بُوَد فرمان رب‏العالمين

 آفرين اى بيرجند نازنين

بيرجند نازنين صد آفرين

 ماه اگر خورشيد راتاريك كرد

از تو روشن شد ره اهل يقين

 گشتى از تاريكى خور سرفراز

چون بود نام تو با دانش قرين

 از وجود تو شدايران نامدار

گرچه بودى در جهان گوشه‏نشين

 پاك يزدان خلعتت در بر نمود

تا شوى مشهور عالم به ز چين

 بهر ديدار تو دانش پروران

رو نمودند از يسار و از يمين

 جمله را در برگرفتى همچو جان

اسب دانش را كشيدى زير زين

 ريختى دركام دانشمند شهد

نام تو شيرين‏تر است از انگبين

 كاخ دانش را نمودى پر گهر

خاتم زرين ايران پر نگين

 تپه‏ات نامى تراز الوند شد

اين بود فرمان رب‏العالمين

 نام استان برتو مى‏زيبد كه هست

خاك تو با دانش و بينش عجين

 من شنيدم نكته‏اى با گوش جان

كه نه شايد شكوه كردن زان‏واين

 گرشود حقّى به ناحق پايمال

دست حق آيد برون از آستين

 صد چو من پرورده دامان توست

كه نباشد در برما قهر و كين

 بنده خاص خداونديم ما

دشمنان دشمن ايران زمين

                                                    »محمد ابراهيم صفوى «

 بخش سوم : سيل

  سيل در شهرستان بيرجند

    شايد براى برخى تعجب‏آور باشد كه در منطقه خشك و كم باران بيرجند، سيل هرسال و گاهى چند نوبت درسال، موجب ويرانى مزارع، باغها، جاده‏ها وواحدهاى مسكونى مى‏شود و تأسيسات عمومى شامل: برق و آب وواحدهاى ادارى را منهدم مى‏كند و تلفات جانى براى انسان و دام به بار مى‏آورد.

    علت سيل رابايد فقدان پوشش گياهى مناطق كوهستانى و جلگه‏ها دانست. قطع درختان جنگلى و چراى بى‏رويه گوسفندان به علت نياز مالى وعدم دسترسى به منابع سوخت سنگواره‏اى، اين روند تخريب را تشديد مى‏كند.

    جريان سيل‏ها دربرخى از مواقع، آنقدر شديد است كه باور كردنى نيست. ليكن اين جريانها، تنها چند روزى ادامه دارد و در بقيه ايام سال، كشاورزان با كم آبى شديد مواجه مى‏شوند. چنانچه در هريك از حوزه‏هاى آبريز، يك يا چند سد كوچك ساخته شود، نه تنها از ايجاد سيل جلوگيرى مى‏گردد بلكه همان طور كه قبلاً نيز گفته شده، اين سدها موجبات تغذيه سفره‏هاى آب زيرزمينى و داير بودن قنوات، و همچنين محلى براى تفرّج مردم شهر و روستا و منبعى براى آبيارى در فصول خشك ايجاد مى‏شود.

    به منظور اطلاع خوانندگان، به ذكر سيل‏هاى ده ساله اخير وميزان خسارت آنها اكتفا مى‏شود تا شايد براى مسئولين امر از باب »اعتبر و يا اولى‏الابصار« باشد، وبدانند كه براى آبادانى مناطق خشك هيچ راه و چاره‏اى جز ضبط بارندگى‏ها به طرق متفاوت فراهم نمى‏باشد. )سدها - آبخوانها، سدهاى خاكى معمول در منطقه، تزريق آبها به داخل چاهها و....(

    مجموع خساراتى كه براثر سيل در ده ساله اخير به شهرستان بيرجند وارد شده افزون بر 135 ميليارد ريال بوده است كه با آن در حدود 1000 سدكوچك مخزنى مى‏توان ساخت و به جاى ويرانى چند صد برابر هزينه آن بر عمران و آبادانى منطقه افزود

 )به فهرست سيل‏هاى ده ساله اخير در شهرستان بيرجند و خسارات آنها توجه شود(

    دراين محاسبات خسارات ناپيدا از قبيل فرسايش كوهها وتپه‏ها، دشت‏ها و اراضى زراعتى كه ميزان آنها را نمى‏توان براحتى با عدد و رقم مشخص ساخت، منظور نگرديده است. تنها به ذكر اين مطلب اشاره مى‏شود كه 700 سال طول مى‏كشد تا دراثر عوامل فيزيكى، مكانيكى، شيميائى و بيولوژيكى يك اينچ( 2/5 سانتى‏متر( از سطح صخره‏ها خرد و تبديل به خاك شود.

  بخش چهارم : خشكسالى

  خشكسالى درشهرستان بيرجند

     متوسط بارندگى شهرستان بيرجند درطى سالهاى 1334 تا 1366 در حدود 170 ميلى‏متر بوده است. طبعاً اين مقدار در مناطق حاشيه كوير كمتر از 100 ميلى‏متر و درنقاط كوهستانى بيش از 200 ميلى‏متر مى‏باشد. توزيع باران نيز در اين شهرستان نامناسب است. بيشتر باران در ماههاى آذر و فروردين مى‏بارد. چون بارش باران به صورت رگبار تند است، قسمت اعظم آن نه تنها به صورت روان آب جارى مى‏شود، بلكه موجبات فرسايش و در برخى از موارد تخريب اماكن و مزارع را فراهم مى‏سازد. اين روان آبها يا به كوير مى‏ريزند ويا از كشور خارج مى‏شوند.

    كارسازى ريزشهاى جوى صرف نظر از مقدار، به عوامل درجه حرارت ، ميزان تبخير سطحى، فشار هوا، كثرت و شدت بادها، موقع و دفعات بارندگى بستگى دارد. با كمال تأسف اين عوامل نيز در منطقه در وضع نامطلوبى مى‏باشند. آمار سال 1365 اين مطلب را بيشتر روشن مى‏سازد. در اين سال متوسط حرارت سالانه 16/2 درجه سانتى‏گراد، حداكثر مطلق 44درجه، ميزان تبخير سالانه 2770 ميلى‏متر و 66% ايام سال هوا ناآرام و طوفانى بوده است.

    باتوجه به شرايط فوق هر چند سال در بيرحند خشك سالى اتفاق مى‏افتد كه ناشى از كم بارانى مى‏باشد. پيامدهاى خشك سالى از بين رفتن ديم‏زارها )كه ماكزيمم سطح زير كشت را تشكيل مى‏دهند(، قحط و قلا، ازدياد امراض، مرگ ومير و مهاجرت مى‏باشد، خاصه اينكه اكثر افراد اين شهرستان كشاورز هستند و كشت و كار آنها جنبه خود مصرفى دارد.(51)

    كاشت ديم غلات حداقل به 250 ميلى‏متر باران نياز دارد. ليكن چون كشت غلات متعاقب يك سال آيش مى‏باشد، اين امر به آنها كمك مى‏كند كه از ذخيره باران سال قبل )حداكثر در حدود 20%) استفاده نموده حاصلى برداشت كنند. بنابراين هرگاه يك سال با كم بارانى مواجه شوند نه تنها در آن سال توليد ارزشمندى نخواهند داشت بلكه درسال بعد هم با مشكلاتى برخورد خواهند كرد.

در بيرجند هر چند سالى، پديده خشكسالى اتفاق مى‏افتد وگاهى نيز چندين سال پياپى ادامه پيدا مى‏كند. دكتر گنجى از شش سال خشكسالى متوالى از سال 1322 لغايت 1327 حكايت مى‏كند. نامبرده در مقاله خود از مهاجرت 180000 نفر از جمعيت 000/250 نفرى قاينات درسالهاى 1325 و 1326، كه در جستجوى كار به نواحى شمالى خراسان و گرگان و دشت عزيمت كرده و بعضاً به گدائى وتكدى پرداخته‏اند ياد مى‏كند. گنجى اضافه مى‏نمايد كه نيمى از اين تعداد به موطن خود بازگشتند، اما با خود بيماريهاى گوناگون به ارمغان آوردند.(52)

    حادثه خشكسالى دقيقاً معلوم نيست كه هرچند سال وبراى چه مدتى اتفاق مى‏افتد. ليكن برخى از منابع به خشكسالى‏هاى 7 ساله اشاره كرده‏اند. كلام‏اللَّه مجيد نيز در سوره يوسف آيات 46 و 47 به خشكسالى 7 ساله اشاره دارد. در افغانستان نيز همزمان با خشك سالى بيرجند، خشكسالى اتفاق افتاد كه در آن به گله‏هاى گاو وگوسفند تلفات سنگينى وارد آمد، )لمتون صفحه 53)(636)

    حكيم ابوالقاسم فردوسى نيز در شاهنامه از خشكسالى‏هاى هفت ساله سخن گفته است:

 همه سوخت آباد وبوم ودرخت

 برايرانيان برشد اين كار سخت

  زباران هوا خشك شد هفت سال

دگر گونه شد بخت و برگشت حال

 شد از رنج وتنگى جهان پرنياز

همى بود از هرسوئى ترك تاز

 زخشكى‏دهان هوا پاك شد

دل خاك از تشنگى چاك شد

 براين سان همى بود رنج ونياز

برآمد براين روزگاران دراز

 برينست دهقان كه پروردگار

چوبخشود راهت نمايد بكار

 آندراس Andreas و استولز Stolz با مقايسه قحطى‏هاى سالهاى 1860-1881 درايران و مقايسه آن با هندوستان دريافتند كه هر 10-12 سال يك بار خشك سالى در ايران رخ مى‏دهد ص 54)(49)

    در مناطق كوهستانى باتوجه به‏اينكه مردم براى مصارف كشاورزى و شرب از آب چشمه يا قنات استفاده مى‏كنند وعمق مادر چاه وطول تونل زيرزمينى قنوات نيز كوتاه است، كمترين بارندگى در ميزان آب چشمه‏ها و قنوات اثر مى‏گذارد. همچنين باهر خشك سالى ميزان آب آنها بشدت كاهش مى‏يابد، درحدى كه برخى از چشمه‏ها خشك مى‏شوند. بنابراين مجموعه اين عوامل سبب مى‏شود كه زندگى كشاورزان به خطر افتد و در صد روستانشينان مرتباً از 87% در سال 1335 به 52% درسال 1375 تقليل يابد.

    در دشت‏ها به علت اينكه عمق مادر چاه وطول تونل زيرزمينى قنات زياد است و از سفره‏هاى آب زيرزمينى مطمئن‏ترى استفاده مى‏شود، خشك سالى‏هاى موقت آنقدر در ميزان آب آنها تأثير نمى‏گذارد.

    گنجى براى روشن ساختن اهميت خشكسالى از نظر اقتصادى و اجتماعى در مقايسه ياد شده به ذكر يك مثال از استراليا مى‏پردازد و درآن عنوان مى‏كند كه دركشور مذكور هرگاه 50 سانتى‏متر باران سالانه به23 يعنى 33 سانتى‏متر تقليل يابد، ميزان محصول گندم به‏نصف و ظرفيت چراى گوسفندان درمراتع به 16 تقليل مى‏يابد، و چنانچه ميزان باران به 12 كاهش يابد، ميزان عملكرد بر حسب تصاعد هندسى پايين مى‏آيد.

 طبعاً در شهرستان ما كه حداكثر ريزشهاى جوى در مناطق كوهستانى بين 200 تا 250 ميلى‏متر مى‏باشد، كاهش مقدار جزئى از ميزان باران خسارات جبران ناپذيرى بوجود مى‏آورد، مگر آنكه همان طور كه در مبحث آبخواندارى ذكر شده است در احداث سدها و در احياء مراتع بكوشيم و از ديم كاريها بر روى مناطق شيب دار بپرهيزيم.

    از سال 1377 مجدداً خشكسالى آغاز شده و معلوم نيست تا چه زمانى اين وضع اسف آور ادامه خواهد داشت. در سال 1380 نيز خشكسالى به اوج خود رسيد و سازمان آب ناچار شد آب منازل را در تهران و برخى از شهر