مجدداً درسال 1893) 1271 ميلادى(، جمهوريهاى فعلى اُزبكستان و تاجيكستان از ايالت خراسان منتزع گرديد و به اين ترتيب در اواخر دوره قاجاريه، نيمى از ولايت خراسان به تاراج رفت )ثاقب حسين پور ص 1367160)

    پس از برقرارى حكومت مشروطه، كشورايران به موجب قانون تشكيل ايالات و ولايات، در سال 1285 شمسى، به 4 ايالت (1: (76) آذربايجان، 2)فارس وبنادر، 3) خراسان و سيستان، 4)كرمان و بلوچستان و 12 ولايت: گيلان، مازندران، كردستان، لرستان، خوزستان، عراق عجم، استرآباد، زنجان، كرمانشاهان، همدان، اصفهان، يزد، ودارالخلافه تهران تقسيم شده بود )احمدى پور ص 77)(29). دراين مقطع زمانى قاينات شامل شهرستانهاى فعلى: بيرجند، قاينات، نهبندان، زابل )كل سيستان(و بخشى‏از ايالت خراسان بود. در مادّه دوم اين قانون ايالت و ولايت به شرح زير تعريف شده است:

 ايالت : قسمتى از مملكت است كه داراى حكومت مركزى مى‏باشد و حاكم آن والى ناميده مى‏شود.

 ولايت: قسمتى از مملكت است كه داراى يك شهر حاكم نشين و توابع آن باشد. ولايت ممكن است تحت نظر ايالت مربوطه و يا تابع پايتخت باشد.

    به‏موجب قانون مصوب 1316/8/16 شمسى، ايران به شش استان: شمال غرب، غرب، شمال، جنوب، مكران وشمال شرق تقسيم شده بود. در اين دوره بيرجند تحت عنوان  قاينات يك شهر از مجموعه 8 شهر استان شمال شرق محسوب مى‏شد. ديگر شهرهاى اين استان شامل: مشهد، قوچان، سبزوار، تربت حيدريه، فردوس، بجنورد و شاهرود بود.

    درآذرماه سال 1316 مجدداً در تقسيم بندى ايران تجديد نظر به عمل آمده و كشور ايران به ده استان و 49 شهرستان و 29 بخش تغيير يافت و هر استان براساس شماره مشخص گرديد. دراين تقسيم بندى مركزيت هر استان بدين شرح تعيين گرديد: استان يكم )رشت(، استان دوم )تهران( استان سوم )تبريز(، استان چهارم )رضائيه سابق(، استان پنجم )كرمانشاهان(، استان ششم )اهواز( استان هفتم )شيراز(،استان هشتم )كرمان(، استان نهم )مشهد( واستان دهم )اصفهان(. در اين تقسيم بندى استان نهم به مركزيت مشهد و شامل 7 شهرستان : سبزوار، بيرجند، تربت حيدريه، مشهد، بجنورد، قوچان و فردوس بود. بيرجند در اين زمان از بزرگترين شهرستانهاى ايران با 83425 كيلومتر مربع وسعت و با 4284 آبادى مسكونى وغير مسكونى بود. )گنجى(.

    از سال 1325 به بعد تغييراتى در استانها و ايجاد فرماندارى‏هاى كل بوجود آمد كه نتيجتاً درسال 1343 كشور ايران داراى 13 استان و 8 فرماندارى كل به شرح زير بود:

 1).استان گيلان 2). استان مازندران 3). استان آذربايجان شرقى 4). استان آذربايجان غربى 5). استان كرمانشاه 6). استان خوزستان 7). استان فارس 8). استان كرمان 9). استان خراسان 10). استان اصفهان 11). استان سيستان و بلوچستان  12). استان تهران 13). استان كردستان فرماندارى هاى كل عبارت بودنداز : 1). بنادر و جزاير خليج فارس 2). بنادر و جزاير بحر عمان 3). چهار محال و بختيارى 4). سمنان 5).

همدان 6). لرستان 7). بويراحمد وكهكيلويه 8). ايلام و لرستان و پشتكوه. )احمدى پور ص 31)

    از سال 43 تا سال 1357، فرمانداريهاى كل، يزد وبوشهر و زنجان نيز بوجود آمدو باتوجه به اينكه مركز استان مركزى به اراك منتقل گرديد و شهر بزرگ تهران باشهرهاى مجاور تحت عنوان استان تهران ناميده مى‏شد، كليه فرماندارى هاى كل به استان تبديل گرديد. اسامى استانها در شروع انقلاب اسلامى به شرح زير بوده است:

 1). مركزى 2). گيلان 3). مازندران 4). آذربايجان شرقى 5). آذربايجان غربى 6). كرمانشاهان 7). خوزستان 8). فارس 9). كرمان 10). خراسان 11). اصفهان 12). سيستان و بلوچستان 13). كردستان 14). همدان 15). چهارمحال وبختيارى 16). لرستان 17). ايلام 18). بويراحمد وكهكيلويه 19).بوشهر 20). زنجان 21). سمنان 22). يزد 23). هرمزگان 24). تهران

    درسال 1357، به طورى كه گفته شد كشور ايران به 24 استان، 165 شهرستان و 474 بخش تقسيم شده بود )احمدى پور ص 31).

    پس از پيروزى انقلاب، قانون تعاريف و ضوابط  كشورى در تاريخ 1362/4/15  به تصويب مجلس شوراى اسلامى و در تاريخ 1362/4/20 به تأييد شوراى نگهبان رسيده و به دولت ابلاغ گرديده است. باتوجه به نوشته خانم دكتر احمدى پور، مديركل سابق تقسيمات كشورى )مجله رشد آموزش جغرافيا صفحات 27-35)، هدف و محتوى قانون و آيين‏نامه اجرائى حمايت از قشر مستضعف جامعه و رسيدگى به نقاط محروم كشور بوده و در اين ارتباط با ايجاد دهستان و گماردن دهدار در كنار شوراى‏اسلامى در هر دهستان اقدام شد. )احمدى پور 32)

    از سال 1372 تا 1376 چهار استان ديگر به نامهاى اردبيل (1372)، قزوين (1373)، قم (1375) و گلستان (1376) بر تعداد استانها اضافه شده است. براساس آمار 28 1375 استان كشور داراى 284 شهرستان، 741 بخش و 705 شهر و 2258 دهستان بوده است .

خراسان از نظر تقسيمات كشورى

    در طول يكصد سال كه از تاريخ مشروطيت مى‏گذرد، كشور ايران از 4 استان به 28 استان و تعداد شهرستانها در ظرف 60 سال (1316 تاكنون( از 49 شهرستان به 284 شهرستان افزايش يافته است. يعنى به عبارت ديگر هر استان به استثناء استان خراسان به طور متوسط به 9 استان و هر شهرستان به طور متوسط به 6 شهرستان تقسيم شده است.

    استان خراسان با وجود اينكه از نظر مساحت 15 مساحت ايران و از نظر جمعيت و تعداد شهرستان در حدود 110 جمعيت و شهرستانهاى ايران را دارا مى‏باشد، به همان صورت باقى مانده است. در حالى كه فاصله مشهد تا نهبندان 800 كيلومتر است و طبعاً در چنين بعد مسافتى، حداقل ارتباط و حداكثر استضعاف را به‏دنبال داشته است. اين موضوع بر خلاف هدف و محتوى قانون تعاريف و ضوابط كشورى است. درهمين مدت سيستان كه خود جزئى از قاينات محسوب مى‏شده به همراه بلوچستان به صورت استان سيستان و بلوچستان و نيز دو بخش قاين و نهبندان بيرجند به ترتيب در سالهاى 58 و 68 به صورت شهرستان از بيرجند جدا شدو اين درحالى است كه استانى شدن جنوب خراسان بارها از طرف اهالى محل تقاضا شده و به دفعات از طريق منابع ارتباط جمعى استانى با مركزيت بيرجند به شرح زير اعلام شده است:

    1. درتاريخ 73/3/5 در روزنامه خراسان در ستون روز شمار تاريخ مطلبى تحت عنوان سى سال پيش در چنين روزى نوشته شده بود كه عيناً نقل مى‏شود " اعلام شد شهر بيرجند مركز استاندارى جديد خواهد بود. سيستان نيز ضميمه آن خواهد شد و نيز قاينات از استان خراسان جدا مى‏شود".

    2. درسال 1349 نيز سازمان برنامه وبودجه در طرح تقسيمات كشورى، بيرجند را به عنوان مركز استان خراسان جنوبى اعلام داشت.

    3. درسال 1350، وزارت كشور بيرجند را به عنوان مركز استان قهستان تعيين كرد.

    4. درسالهاى 1349 و 1350 طرح تقسيم استان خراسان به ترتيب درسازمان برنامه وبودجه و وزارت كشور و در سالهاى 1375 و 1376 نيز مجدداً طرح تقسيم استان خراسان به چند استان در مجلس شوراى اسلامى مطرح شد و موضوع تقسيم آن مورد تصويب قرار گرفت، ليكن براى بررسى نهائى مبنى بر اينكه استان خراسان به چند استان و با چه مركزيت‏هائى تقسم شود موضوع به وزارت كشور احاله شد كه حداكثر تا پايان سال 1376 بررسى‏هاى لازم انجام شود و مراتب به استحضار مجلس شوراى اسلامى برسد.

 5. درتاريخ 23 78/3/22 نفر از نمايندگان مجلس شوراى اسلامى باارسال نامه‏اى از مقام رياست جمهورى خواستند هيچ پيشنهادى از سوى دولت به مجلس در مورد استمهال تقسيم استان خراسان ارائه نشود. نماينده محترم مشهد اضافه نموده كه شعار دولت قانونگرائى است و قانون هم گفته دولت بايد تا پايان سال 76 لايحه كارشناسى شده را به مجلس بدهد و الان 15 ماه هم تأخير شده و حالا بعد از 15 ماه، دولت بيايد و تقاضاى استمهال يك قانون را بكند، اين براى يك دولت قانونگذار پسنديده نيست.(78)

    6. در اوايل تيرماه 78، درحدود 70 نفر از نمايندگان مجلس شوراى اسلامى درنامه‏اى به رئيس جمهورى تقاضا كردند كه دولت، طرح تقسيم استان خراسان را به وقت مناسب موكول و از طرح سريع آن خوددارى كند. دراين نامه نمايندگان مزبور خاطر نشان كرده‏اند تقسيم استان خراسان با چنان اختلافاتى دست به گريبان است كه حل آن در شرايط موجود و تأمين مصالح كلان منطقه و كشور قطعاً امكان ندارد.

    به شرح فوق ملاحظه مى‏شود كه نمايندگان مذكور خود رااز نمايندگان خراسان بيناتر تصور كرده وبه‏اصطلاح كاسه از آش داغتر شده و منافع مردم جنوب خراسان را به خطر انداخته و مردم اميدوار را مأيوس ساخته‏اند.

    خانم دكتر احمدى‏پور در رابطه با استان خراسان اين چنين مى‏نويسد "بحث تقسيم استان خراسان به جهت ملاحظات خاص سياسى منطقه‏اى على‏رغم آنكه قبل از تقسيم استانهاى ياد شده )اردبيل، قزوين، قم، گلستان( مطرح بود، ليكن تصويب آن با مشكلات عديده‏اى روبرو شده و به تعويق افتاده است. كليات اين طرح در قالب ماده واحده‏اى چنين مطرح مى‏شود كه از ابتداى سال 1376، استان خراسان براساس نظر كارشناسى كه از طرف وزارت كشور قبل‏از پايان سال 1375 تهيه و به تصويب هيأت وزيران مى‏رسد، تقسيم مى‏گردد. با توجه به عدم تصويب اين طرح در تاريخ  مذكور، بعداز طرح مجدد آن درماده واحده ديگر، دولت موظف مى‏شود. در اجراى تبصره 69 قانون برنامه دوم توسعه، مطالعه تقسيم استان خراسان را با "اولويت" انجام داده و نتيجه كارشناسى را حداكثر تا پايان سال 1376، طى لايحه‏اى تقديم مجلس نمايد. قانون فوق مشتمل بر ماده واحده در جلسه علنى روز يكشنبه 76/9/9 مجلس شوراى اسلامى تصويب و در تاريخ 76/9/17  به تأييد شوراى نگهبان رسيده است. )احمدى‏پور ص 32)

 به پيوست تقسيمات سياسى ايران و نيز استان خراسان را در 60 سال اخير به صورت جدولهاى شماره 27 و 28 ارائه مى‏نمايد. اميد است مورد توجه دولت مردان قرار گيرد.

 تقسيمات سياسى شهرستان بيرجند بعد از انقلاب اسلامى

    همان طور كه گفته شد در سال 1358 بخش قاين و در سال 1368 بخش نهبندان بيرجند به شهرستان تبديل شدند، )تصوير شماره 17). بيرجند در حال حاضر(1378) داراى 4 نقطه شهرى شامل: بيرجند، خوسف، اسدآباد و سربيشه وداراى 4 مركز بخش به اسامى: مركزى، خوسف، درميان وسربيشه و داراى 19 دهستان و 3403 روستا مى‏باشد. از اين تعداد 1255 روستا داراى سكنه و 2148 روستا فاقد سكنه مى‏باشد.

    تعداد روستاهاى بيرجند براساس آمار سال 1365 "مركزآمار ايران"، 4082 روستا بوده كه بتنهائى از مجموع روستاهاى چهار شهرستان قاين، گناباد، فردوس و طبس به تعداد 3755 آبادى بيشتر بوده است. توضيح اين نكته ضرورت دارد كه در همين سال جمع آباديهاى استان خراسان 20102 روستا بوده است.

 جدول شماره 28 تقسيمات سياسى شهرستان بيرجند و جدول شماره 29 تقسيمات شهرستان بيرجند را براساس جمعيت، مساحت و تعداد روستادر هر دهستان مشخص مى‏سازد.

 منابع مورد استفاده در بخش دوم: بيرجند از نظر تقسيمات كشورى  

 1- احمدى پور، زهرا. مرورى بر تاريخچه و سير تحولات تقسيمات كشورى در ايران، مجله       رشد آموزش جغرافيا، شماره مسلسل 50 ، تهران: وزارت آموزش و پرورش ، بهار       1378.

 2- بديعى، ربيع. "جغرافياى مفصل ايران"، جلد دوم، تهران: انتشارات اقبال، 1367.

 3- ثاقب حسين‏پور، غلامرضا. "تقسيمات كشورى - نمونه استان خراسان"، فصلنامه تحقيقات       جغرافيائى، شماره مسلسل9، مشهد: مؤسسه پژوهش و مطالعات عاشورا، 1367.

 4- ثاقب حسين پور، غلامرضا. "تقسيمات كشورى- استان خراسان"، فصلنامه تحقيقات       جغرافيائى شماره مسلسل 21، مشهد: معاونت فرهنگى استان قدس رضوى، تابستان       1370.

 5- دفتر آمار معاونت طرحها وبرنامه سازمان برنامه ونشريه آمارى"، اسفند ماه 1343.

 6- روزنامه خراسان مورخ 1373/3/5

 7- سازمان برنامه "نشريه آمارى"، تهران: معاونت طرحهاوبرنامه، 1343.

 8- سازمان برنامه‏وبودجه استان خراسان" آمار نامه استان خراسان" تهران: معاونت آمارو       اطلاعات، سالهاى 1371 1365 1363.

 9- قانون تقسيمات كشور، وظائف فرمانداران وبخشداران مصوب 1316/8/16 شمسى به       شماره 12755

 10-  گنجى، محمدحسن. "بيرجند: شهرستان و شهرى در جنوب استان خراسان، در شرق       ايران"، مطلب دستويس شهريور 1378.

 11- مركز آمار ايران "آمارگيرى كشاورزى 1339، تهران: مركز آمار ايران.

 12- مركز آمار ايران" سرشمارى عمومى نفوس و مسكن - نتايج تفضيلى شهرستان بيرجند،       تهران: مركز آمار ايران سالهاى 1375 1365 1345 1335.

 13- مركز آمار ايران "سرشمارى عمومى‏نفوس و مسكن - استان خراسان"، تهران: مركز آمار       ايران، سالهاى 1375 1365 1355 1345 1335.