منابع آب اين دهستان شامل 15 حلقه چاه عميق و نيمه عميق، 72 رشته قنات و 11 دهنه چشمه مى‏باشد. كل‏تخليه چاههاى عميق و نيمه عميق اين دهستان در حدود 13 ميليون متر مكعب است. )چاههاى‏عميق و نيمه عميق 2/3 ميليون، قنوات در حدود10 ميليون و چشمه‏ها در حدود 0/7 ميليون متر مكعب((88) دراين دهستان تنها رودخانه دائمى، »رودشور« مى‏باشد كه در انتها به خاك‏افغانستان مى‏ريزد.

    مراكز مهم اين دهستان شامل: 43 مسجد، 3 امام‏زاده، 19 دبستان، 1مدرسه راهنمايى، 1 دبيرستان، 7 مدرسه علوم دينى، 4 مدرسه آموزشيارى، 5 ايستگاه تلگراف، 4 موردتلفن، 3 نمايندگى پست، يك ژنراتور برق، 2 مركز بهداشتى، 1 رودخانه، 2 خانه بهداشت و 2 پزشك بر حسب آمار سال 1365 مى‏باشد.

  دهستان مؤمن آباد

    مؤمن‏آباد، از دهستانهاى سربيشه است با 287 آبادى كه 94 روستاى آن داراى سكنه مى‏باشد. جمعيت اين دهستان 20979 نفر )برحسب آمار سال 1370) ووسعت آن 2851 كيلومترمربع با متوسط 223 نفر در روستاهاى سكنه دار و تراكم 7/35 نفر در هر كيلومتر مربع است. مؤمن آباد، از سمت شرق به دهستان دُرُح، از سمت غرب به دهستان نهارجان، از شمال به دهستان درميان واز سمت جنوب به شهرستان نهبندان محدود مى‏شود.

    »سلم‏آباد« مركزاين دهستان مى‏باشد كه طول جغرافيائى آن َ59 - 49 و عرض جغرافيائى آن َ32 - 33 و ارتفاع آن از سطح دريا 1810 متر است. سلم آباد يك روستاى كوهپايه‏اى، با آب وهواى معتدل خشك و در 75 كيلومترى جنوب شرقى بيرجند، در كنار جاده آسفالته بيرجند- شوسف قرار دارد.

    كارو پيشه مردم اين روستا: كشاورزى، باغدارى، دامدارى و قاليبافى مى‏باشد. كشاورزى درا ين روستا به صورت ديمى وآبى است و فراورده‏هاى كشاورزى اين روستا: گندم، جو، تره‏بار، زردآلو، پسته، بادام وتوت مى‏باشد.

دهستان نهارجان

    نهارجان سومين دهستان سربيشه، با 190 آبادى كه 52 روستاى آن داراى سكنه مى‏باشد. مركز اين دهستان "كلاته سليمان" است. طول جغرافيائى آن َ59 - 29  وعرض جغرافيائى آن  َ30 - 32  و به ارتفاع 1780 متر از سطح دريا مى‏باشد. از نظر آب وهوا معتدل خشك و يك روستاى كوهپايه‏اى است، كه در 58 كيلومترى جنوب بيرجند قرار دارد. نهارجان از سمت شرق به دهستان مؤمن‏آباد، از سمت شمال به دهستان مود، از سمت غرب به دهستانهاى براكوه، جلگه ماژان، قلعه زرى واز سمت جنوب به شهرستان نهبندان محدود مى‏شود.

    كوه‏نهارجان در 2 كيلومترى شمال غربى و قله "استادو" در 3 كيلومترى جنوب دهستان است. كار و پيشه مردم اين روستا: كشاورزى، دامدارى و فرشبافى مى‏باشد. كشت آبى و ديم در اين روستا مرسوم است. فراورده‏هاى كشاورزى اين روستا عبارتند از: گندم، جو، ارزن، يونجه، تره‏بار وزعفران. 

 بخش در ميان

    درميان يكى‏از بخش‏هاى چهارگانه بيرجند است. در ميان داراى 5 دهستان: »درميان«، »طَبَس مسينا«، »گزيك«، »فخرود« و »قهستان« مى‏باشد. مجموعه آباديهاى درميان، 776 روستا است، كه 263 روستاى آن داراى سكنه مى‏باشد. جمعيت درميان بر حسب آمار سال 1370، معادل 136698 نفر و وسعت اين بخش 6336 كيلومتر مربع است. تراكم جمعيت در اين بخش، 21/57 نفر در كيلومتر مربع و ميزان متوسط جمعيت روستاهاى سكنه‏دار، 519 نفر بوده است. اسدآباد كه كارخانه قند قهستان درآن واقع است از نقاط شهرى اين بخش محسوب مى‏شود.

    نژاد اهالى آريائى و زبان آنها فارسى با لهجه بيرجندى، است. اكثريت اهالى اين بخش اهل تسنن مى‏باشند.

    آب وهواى اين بخش معتدل و متمايل به سرد وخشك است. اعتدال هوا، موجب‏آبادانى‏اين بخش و حداكثر تراكم جمعيت دراين منطقه گرديده است. )تراكم جمعيت در بخش مركزى 10/18، در بخش خوسف 1/93، در بخش سربيشه 5/50 و 21/57 نفر در درميان مى‏باشد(. بخش درميان از طريق دهستانهاى طبس مسينا و گزيك با افغانستان مرز مشترك دارد.

    از دشت‏هاى عمده درميان مى‏توان از دشت درميان - گزيك به وسعت 5380 كيلومتر مربع ونيز از دشت اسد آباد و طبس مسينا به وسعت 855 كيلومتر مربع نام برد. حداقل 30% از اراضى درميان مستعد كشاورزى هستند. در برخى‏از نقاط دشت‏هاى مذكور، خاك درعمق شور است و چنانچه گياهانى كه نياز بيشترى به آب دارند مثل چغندر، دراين زمين‏هاكشت شوند، املاح خاك از عمق به سطح زمين نزديك مى‏گردد. بنابراين در اين زمين‏ها گياهانى بايدكشت شوند، كه آبيارى كمترى مى‏خواهند و بامناطق شور سازگارى دارند و ثانياً سعى شود كه آبها در مسير خود شور نشوند. نوع كشت دراين منطقه اغلب آبى است. منابع آبيارى در اين بخش عبارتند از: قنات، رودخانه‏هاى فصلى، چشمه و در دشت‏ها چاه عميق، فراورده‏هاى زراعى درميان عبارتند از: گندم، جو، چغندر قند، زرشك، پنبه، تره‏بار، حبوبات، زعفران و زيره. محصولات درختى اين بخش از قبيل: گلابى )بويژه ناك(، زردآلو و گردواز شهرت كافى برخوردارند.

    رستنى‏هاى اين بخش )منظور درختان و گياهانى هستند كه به طور طبيعى مى‏رويند( عبارتند از: بادام وحشى )بادامك(، بنه، پسته بنه و گياهان عمده داروئى وصنعتى شامل: گل زوفا، كلپوره، شاهتره، خاكشير، شيرين بيان و آنغوزه مى‏باشد. ضمناً از قديم‏الايام گرفتن، عرقيات گياهان داروئى و عرق گياهان مختلف با يكديگر تحت عنوان »چهل گياه« مرسوم بوده است.

 

  ازوحوش و پرندگان اين بخش مى‏توان از: بزكوهى، قوچ، آهو، گرگ، روباه، شغال، خرگوش، كبك، تيهو و سينه سياه نام برد.

    دراين بخش رودخانه‏هاى فصلى زيادى وجوددارد كه مهم‏ترين آنها »رود درميان« مى‏باشد. ضمناًسرچشمه رود شور بيرجند از اين بخش مى‏باشد كه قبل‏از اينكه به شهر بيرجند برسد قسمتى‏از نواحى غربى در ميان را مشروب مى‏سازد.

    اقتصاد بخش درميان صرف نظر از كشاورزى و دامدارى از طريق قاليبافى مى‏باشد. قاليبافى دردهستان قهستان بويژه روستاى درخش، سابقه طولانى داردواز درخش به عنوان اولين منطقه قاليبافى در شهرستان بيرجند ياد شده است. )دراين مورد براى اطلاع بيشتر به بخش قالى و قاليبافى در شهرستان بيرجند مراجعه شود.(

    طايفه‏هاى درميان عبارتنداز: احرارى، احمدى، حيدرى، كاوسى، واحدى، سالارى، سلجوقى، عظيمى، هادينى، اطمينان، صادقى، مسينائى، عطائى و زراعى. در نوارمرزى اين بخش چادرنشينان بلوچ نيز وجود دارد.

  دهستان درميان

 يكى‏ازدهستانهاى درميان، خود روستاى »درميان« مى‏باشد كه در عين حال مركز بخش است. درميان در طول جغرافيائى َ59 - 53 و عرض جغرافيائى َ32 - 51 و به ارتفاع 1900 متر مى‏باشد. درميان در 108 كيلومترى مشرق بيرجند واقع است.

    چنانچه قبلاً گفته شد در مركز بخش يك رودخانه فصلى به نام »درميان« وجود داردكه‏از كوه مين‏آباد سرچشمه مى‏گيرد. در ميان در وسط دره‏اى واقع شده، كه از همه طرف توسط كوه‏مين آباد احاطه شده است وشايد اطلاق نام درميان به همين جهت بوده است.

    آب وهواى درميان،نسبتاً سرد و تمايل به خشكى‏دارد.ميزان باران سالانه در حدود 170 ميلى‏متر و حداكثر درجه حرارت تابستان 35 درجه و حداقل درجه حرارت زمستان 14 درجه زير صفر مى‏باشد.

    در سه كيلومترى درميان قلعه‏اى قديمى به نام »فورگ« وجود دارد كه قدمت آن حداقل به 500 سال مى‏رسد. جمعيت دهستان درميان در حدود 17000 نفر ووسعت آن در حدود 690 كيلومتر مربع مى‏باشد.

    درمركز بخش درميان ادارات دولتى متعدد، بخشدارى، اداره آموزش و پرورش، مخابرات، پست، كشاورزى، جنگلبانى، وبانك‏هاى تعاون، كشاورزى و صادرات وجود دارد.

    محصولات كشاورزى و دامدارى ودرختى درميان  ونيز رستنى‏ها و وحش و طيور درميان مانند كل بخش است ونيازى به تكرار ندارد.

    اسدآبادنقطه شهرى بخش درميان است كه در 18 كيلومترى مركز بخش واقع مى‏باشد؛ و مهم‏ترين بخش صنعتى آن كارخانه قند اسدآباد مى‏باشد، كه سالانه حدود 7000 تن شكر توليد مى‏كند. بعلاوه اداره ثبت احوال جهت صدور شناسنامه دراين بخش فعاليت دارد.

 دهستان طبس مسينا (طبس عناب)

    طبس مسينا از دهستان‏هاى بخش درميان است كه از مجموع 105 روستاى آن فقط 82 روستاى آن سكنه‏دار هستند. مورخين براى اينكه طبس مسينا كه در شرق بيرجند وبافاصله 130 كيلومترى قرار دارد با طبس گيلكى كه در جنوب غربى بيرجند و با فاصله 280 كيلومترى واقع است، اشتباه نشود، اولى را به ملاحظه اينكه در آن عناب فراوان مى‏رويد به طبس عناب و دومى را به طبس خرما معرفى كرده‏اند. درحال حاضر طبس خرما يا گليكى صرفاً به‏نام طبس موسوم است. طبس مسينا در شرق با افغانستان هم مرز مى‏باشد.

    طبس مسينا به‏دليل اينكه بر سر راه سيستان وكرمان قرار دارد از موقعيت ترانزيت برخوردار است. تاريخ بيهقى كه در نيمه قرن ششم تأليف شده چنين مى‏نويسد كه: حضرت على‏بن موسى‏الرضا )ع( به سال 202 هجرى از راه طبس مسينا به خراسان آمده و در آنجا نزول فرموده است )بهارستان صفحه 21).

    طبس مسينا در تمام دوران تسلط اسماعيليان برقهستان از پايگاههاى مهم ومستحكم اين فرقه محسوب مى‏شده و اسماعيليان در قلعه مستحكم طبس مسينا مسقر بوده‏اند. اين قلعه تا حدود يكصد سال پيش، از وضعيت خوبى برخوردار بوده، ليكن درحال حاضر در وضع مطلوبى نمى‏باشد. )نقل قول از شادروان فاروق فرقانى و بازديد شخصى(. 

 دهستان گزيك

    اين دهستان درشمال به قاين، از جنوب به دهستان طبس مسينا، از شرق به مرز افغانستان واز غرب به دهستان فخرود محدود مى‏شود. وسعت كل‏اين منطقه 1572 كيلومتر مربع مى‏باشد كه درحدود نصف آن دشت و بقيه را ارتفاعات تشكيل مى‏دهد. جمعيت دهستان گزيك 60568 نفر است كه بيش‏از 50 درصد آن در 10 روستا زندگى مى‏كنندواين 10 روستا 33 درصد روستاهاى سكنه دار بخش گزيك راتشكيل مى‏دهد. محصولات عمده اين دهستان به ترتيب اهميت عبارتند از: گندم، جو، چغندرقند، زرشك، عناب، نباتات علوفه‏اى، جاليزى، بادام، پسته، انار و انجير.

    كل زمين زير كشت منطقه در حدود 1181 هكتار است كه 711 هكتار به كشت آبى و 470 هكتار آن به كشت ديم اختصاص دارد. پرباران‏ترين ماههاى سال دى، بهمن، فروردين ومتوسط بارندگى سالانه 183/2 ميلى‏متر است. حداكثر مطلق درجه حرارت ماهانه منطقه 38/25 درجه سانتى‏گراد در خردادماه و متوسط حداقل مطلق درجه حرارت ماهانه 10/5- درجه سانتى‏گراد، در بهمن ماه بوده است. وزش بادهاى 120 روزه نيز بر كاهش رطوبت مى‏افزايد، و باعث مى‏شود ميزان تبخير در منطقه به 3600 ميلى‏متر برسد.

 

   باكمال تأسف پوشش گياهى اين منطقه توسط مهاجرين افغانى براى مصارف دام و يا سوخت از بين رفته و از اين رو فرسايش آبى و بادى در اين منطقه بسيار فعال است.

    درمنطقه، 8 چاه عميق و 8 چاه نيمه عميق و 18 رشته قنات جارى وجود دارد كه به دشت آواز و گلميران محدود مى‏شود. حداقل آبدهى، مربوط به قنات روستاى اشك و حداكثر آبدهى، مربوط به روستاى گزيك به ترتيب 0/5 و 35 ليتر در ثانيه مى‏باشد. نيز تعداد 16 دهنه چشمه درمنطقه جريان دارد. حداقل دبى چشمه‏ها 0/5 و حداكثر 7 ليتر در ثانيه است. تخليه سالانه آب از 16 حلقه چاه، 18 رشته قنات و 16 دهنه چشمه، سالانه 10/5 ميليون متر مكعب مى‏باشد. مجموع ريزش جوى منطقه در حدود 288 ميليون متر مكعب است كه اكثر آن با كمال تأسف به صورت سيل از منطقه خارج مى‏شود.

  دهستان فخرود

    فخرود يكى‏ازدهستان‏هاى بخش‏درميان است كه داراى 222 آبادى مى‏باشد كه 48 روستاى آن سكنه‏دار است. جمعيت اين دهستان در حدود 15074 نفر )براساس آمار 1370) و مساحت آن در حدود 1523 كيلومتر مربع است. تراكم جمعيت درهر كيلومتر مربع در حدود 9/89 نفر و متوسط جمعيت روستاهاى سكنه دار 471 نفر است. مركز اين دهستان روستاى »گسك« مى‏باشد.

  به راستى كه سزاوار نام استان است

 

 خوشا كه مولد ما خطه قهستان است

كه صادرات مهمش هميشه انسان است

 محل مردمى آزاده و سليم النفس

محل پويش و پيشينه اى درخشان است

 هماره مركز تصميم و قطبى از قدرت

كه از اماكن تاريخى اش نمايان است

 اگر چه پاره اى از خطه خراسان است

ولى به وسعت و قدرت نه كم ز استان است

 بود بسان نگينى محاط دشت و كوير

ولى به داخل آن چشمه سارو بستان است

 هر آنكه روى بيارد به دامن كهسار

ز كثرت گل و آب زلال حيران است

< Neginkavir-Fasle4-3

   منابع آب اين دهستان شامل 15 حلقه چاه عميق و نيمه عميق، 72 رشته قنات و 11 دهنه چشمه مى‏باشد. كل‏تخليه چاههاى عميق و نيمه عميق اين دهستان در حدود 13 ميليون متر مكعب است. )چاههاى‏عميق و نيمه عميق 2/3 ميليون، قنوات در حدود10 ميليون و چشمه‏ها در حدود 0/7 ميليون متر مكعب((88) دراين دهستان تنها رودخانه دائمى، »رودشور« مى‏باشد كه در انتها به خاك‏افغانستان مى‏ريزد.

    مراكز مهم اين دهستان شامل: 43 مسجد، 3 امام‏زاده، 19 دبستان، 1مدرسه راهنمايى، 1 دبيرستان، 7 مدرسه علوم دينى، 4 مدرسه آموزشيارى، 5 ايستگاه تلگراف، 4 موردتلفن، 3 نمايندگى پست، يك ژنراتور برق، 2 مركز بهداشتى، 1 رودخانه، 2 خانه بهداشت و 2 پزشك بر حسب آمار سال 1365 مى‏باشد.

  دهستان مؤمن آباد

    مؤمن‏آباد، از دهستانهاى سربيشه است با 287 آبادى كه 94 روستاى آن داراى سكنه مى‏باشد. جمعيت اين دهستان 20979 نفر )برحسب آمار سال 1370) ووسعت آن 2851 كيلومترمربع با متوسط 223 نفر در روستاهاى سكنه دار و تراكم 7/35 نفر در هر كيلومتر مربع است. مؤمن آباد، از سمت شرق به دهستان دُرُح، از سمت غرب به دهستان نهارجان، از شمال به دهستان درميان واز سمت جنوب به شهرستان نهبندان محدود مى‏شود.

    »سلم‏آباد« مركزاين دهستان مى‏باشد كه طول جغرافيائى آن َ59 - 49 و عرض جغرافيائى آن َ32 - 33 و ارتفاع آن از سطح دريا 1810 متر است. سلم آباد يك روستاى كوهپايه‏اى، با آب وهواى معتدل خشك و در 75 كيلومترى جنوب شرقى بيرجند، در كنار جاده آسفالته بيرجند- شوسف قرار دارد.

    كارو پيشه مردم اين روستا: كشاورزى، باغدارى، دامدارى و قاليبافى مى‏باشد. كشاورزى درا ين روستا به صورت ديمى وآبى است و فراورده‏هاى كشاورزى اين روستا: گندم، جو، تره‏بار، زردآلو، پسته، بادام وتوت مى‏باشد.

دهستان نهارجان

    نهارجان سومين دهستان سربيشه، با 190 آبادى كه 52 روستاى آن داراى سكنه مى‏باشد. مركز اين دهستان "كلاته سليمان" است. طول جغرافيائى آن َ59 - 29  وعرض جغرافيائى آن  َ30 - 32  و به ارتفاع 1780 متر از سطح دريا مى‏باشد. از نظر آب وهوا معتدل خشك و يك روستاى كوهپايه‏اى است، كه در 58 كيلومترى جنوب بيرجند قرار دارد. نهارجان از سمت شرق به دهستان مؤمن‏آباد، از سمت شمال به دهستان مود، از سمت غرب به دهستانهاى براكوه، جلگه ماژان، قلعه زرى واز سمت جنوب به شهرستان نهبندان محدود مى‏شود.

    كوه‏نهارجان در 2 كيلومترى شمال غربى و قله "استادو" در 3 كيلومترى جنوب دهستان است. كار و پيشه مردم اين روستا: كشاورزى، دامدارى و فرشبافى مى‏باشد. كشت آبى و ديم در اين روستا مرسوم است. فراورده‏هاى كشاورزى اين روستا عبارتند از: گندم، جو، ارزن، يونجه، تره‏بار وزعفران. 

 بخش در ميان

    درميان يكى‏از بخش‏هاى چهارگانه بيرجند است. در ميان داراى 5 دهستان: »درميان«، »طَبَس مسينا«، »گزيك«، »فخرود« و »قهستان« مى‏باشد. مجموعه آباديهاى درميان، 776 روستا است، كه 263 روستاى آن داراى سكنه مى‏باشد. جمعيت درميان بر حسب آمار سال 1370، معادل 136698 نفر و وسعت اين بخش 6336 كيلومتر مربع است. تراكم جمعيت در اين بخش، 21/57 نفر در كيلومتر مربع و ميزان متوسط جمعيت روستاهاى سكنه‏دار، 519 نفر بوده است. اسدآباد كه كارخانه قند قهستان درآن واقع است از نقاط شهرى اين بخش محسوب مى‏شود.

    نژاد اهالى آريائى و زبان آنها فارسى با لهجه بيرجندى، است. اكثريت اهالى اين بخش اهل تسنن مى‏باشند.

    آب وهواى اين بخش معتدل و متمايل به سرد وخشك است. اعتدال هوا، موجب‏آبادانى‏اين بخش و حداكثر تراكم جمعيت دراين منطقه گرديده است. )تراكم جمعيت در بخش مركزى 10/18، در بخش خوسف 1/93، در بخش سربيشه 5/50 و 21/57 نفر در درميان مى‏باشد(. بخش درميان از طريق دهستانهاى طبس مسينا و گزيك با افغانستان مرز مشترك دارد.

    از دشت‏هاى عمده درميان مى‏توان از دشت درميان - گزيك به وسعت 5380 كيلومتر مربع ونيز از دشت اسد آباد و طبس مسينا به وسعت 855 كيلومتر مربع نام برد. حداقل 30% از اراضى درميان مستعد كشاورزى هستند. در برخى‏از نقاط دشت‏هاى مذكور، خاك درعمق شور است و چنانچه گياهانى كه نياز بيشترى به آب دارند مثل چغندر، دراين زمين‏هاكشت شوند، املاح خاك از عمق به سطح زمين نزديك مى‏گردد. بنابراين در اين زمين‏ها گياهانى بايدكشت شوند، كه آبيارى كمترى مى‏خواهند و بامناطق شور سازگارى دارند و ثانياً سعى شود كه آبها در مسير خود شور نشوند. نوع كشت دراين منطقه اغلب آبى است. منابع آبيارى در اين بخش عبارتند از: قنات، رودخانه‏هاى فصلى، چشمه و در دشت‏ها چاه عميق، فراورده‏هاى زراعى درميان عبارتند از: گندم، جو، چغندر قند، زرشك، پنبه، تره‏بار، حبوبات، زعفران و زيره. محصولات درختى اين بخش از قبيل: گلابى )بويژه ناك(، زردآلو و گردواز شهرت كافى برخوردارند.

    رستنى‏هاى اين بخش )منظور درختان و گياهانى هستند كه به طور طبيعى مى‏رويند( عبارتند از: بادام وحشى )بادامك(، بنه، پسته بنه و گياهان عمده داروئى وصنعتى شامل: گل زوفا، كلپوره، شاهتره، خاكشير، شيرين بيان و آنغوزه مى‏باشد. ضمناً از قديم‏الايام گرفتن، عرقيات گياهان داروئى و عرق گياهان مختلف با يكديگر تحت عنوان »چهل گياه« مرسوم بوده است.

 

  ازوحوش و پرندگان اين بخش مى‏توان از: بزكوهى، قوچ، آهو، گرگ، روباه، شغال، خرگوش، كبك، تيهو و سينه سياه نام برد.

    دراين بخش رودخانه‏هاى فصلى زيادى وجوددارد كه مهم‏ترين آنها »رود درميان« مى‏باشد. ضمناًسرچشمه رود شور بيرجند از اين بخش مى‏باشد كه قبل‏از اينكه به شهر بيرجند برسد قسمتى‏از نواحى غربى در ميان را مشروب مى‏سازد.

    اقتصاد بخش درميان صرف نظر از كشاورزى و دامدارى از طريق قاليبافى مى‏باشد. قاليبافى دردهستان قهستان بويژه روستاى درخش، سابقه طولانى داردواز درخش به عنوان اولين منطقه قاليبافى در شهرستان بيرجند ياد شده است. )دراين مورد براى اطلاع بيشتر به بخش قالى و قاليبافى در شهرستان بيرجند مراجعه شود.(

    طايفه‏هاى درميان عبارتنداز: احرارى، احمدى، حيدرى، كاوسى، واحدى، سالارى، سلجوقى، عظيمى، هادينى، اطمينان، صادقى، مسينائى، عطائى و زراعى. در نوارمرزى اين بخش چادرنشينان بلوچ نيز وجود دارد.

  دهستان درميان

 يكى‏ازدهستانهاى درميان، خود روستاى »درميان« مى‏باشد كه در عين حال مركز بخش است. درميان در طول جغرافيائى َ59 - 53 و عرض جغرافيائى َ32 - 51 و به ارتفاع 1900 متر مى‏باشد. درميان در 108 كيلومترى مشرق بيرجند واقع است.

    چنانچه قبلاً گفته شد در مركز بخش يك رودخانه فصلى به نام »درميان« وجود داردكه‏از كوه مين‏آباد سرچشمه مى‏گيرد. در ميان در وسط دره‏اى واقع شده، كه از همه طرف توسط كوه‏مين آباد احاطه شده است وشايد اطلاق نام درميان به همين جهت بوده است.

    آب وهواى درميان،نسبتاً سرد و تمايل به خشكى‏دارد.ميزان باران سالانه در حدود 170 ميلى‏متر و حداكثر درجه حرارت تابستان 35 درجه و حداقل درجه حرارت زمستان 14 درجه زير صفر مى‏باشد.

    در سه كيلومترى درميان قلعه‏اى قديمى به نام »فورگ« وجود دارد كه قدمت آن حداقل به 500 سال مى‏رسد. جمعيت دهستان درميان در حدود 17000 نفر ووسعت آن در حدود 690 كيلومتر مربع مى‏باشد.

    درمركز بخش درميان ادارات دولتى متعدد، بخشدارى، اداره آموزش و پرورش، مخابرات، پست، كشاورزى، جنگلبانى، وبانك‏هاى تعاون، كشاورزى و صادرات وجود دارد.

    محصولات كشاورزى و دامدارى ودرختى درميان  ونيز رستنى‏ها و وحش و طيور درميان مانند كل بخش است ونيازى به تكرار ندارد.

    اسدآبادنقطه شهرى بخش درميان است كه در 18 كيلومترى مركز بخش واقع مى‏باشد؛ و مهم‏ترين بخش صنعتى آن كارخانه قند اسدآباد مى‏باشد، كه سالانه حدود 7000 تن شكر توليد مى‏كند. بعلاوه اداره ثبت احوال جهت صدور شناسنامه دراين بخش فعاليت دارد.

 دهستان طبس مسينا (طبس عناب)

    طبس مسينا از دهستان‏هاى بخش درميان است كه از مجموع 105 روستاى آن فقط 82 روستاى آن سكنه‏دار هستند. مورخين براى اينكه طبس مسينا كه در شرق بيرجند وبافاصله 130 كيلومترى قرار دارد با طبس گيلكى كه در جنوب غربى بيرجند و با فاصله 280 كيلومترى واقع است، اشتباه نشود، اولى را به ملاحظه اينكه در آن عناب فراوان مى‏رويد به طبس عناب و دومى را به طبس خرما معرفى كرده‏اند. درحال حاضر طبس خرما يا گليكى صرفاً به‏نام طبس موسوم است. طبس مسينا در شرق با افغانستان هم مرز مى‏باشد.

    طبس مسينا به‏دليل اينكه بر سر راه سيستان وكرمان قرار دارد از موقعيت ترانزيت برخوردار است. تاريخ بيهقى كه در نيمه قرن ششم تأليف شده چنين مى‏نويسد كه: حضرت على‏بن موسى‏الرضا )ع( به سال 202 هجرى از راه طبس مسينا به خراسان آمده و در آنجا نزول فرموده است )بهارستان صفحه 21).

    طبس مسينا در تمام دوران تسلط اسماعيليان برقهستان از پايگاههاى مهم ومستحكم اين فرقه محسوب مى‏شده و اسماعيليان در قلعه مستحكم طبس مسينا مسقر بوده‏اند. اين قلعه تا حدود يكصد سال پيش، از وضعيت خوبى برخوردار بوده، ليكن درحال حاضر در وضع مطلوبى نمى‏باشد. )نقل قول از شادروان فاروق فرقانى و بازديد شخصى(. 

 دهستان گزيك

    اين دهستان درشمال به قاين، از جنوب به دهستان طبس مسينا، از شرق به مرز افغانستان واز غرب به دهستان فخرود محدود مى‏شود. وسعت كل‏اين منطقه 1572 كيلومتر مربع مى‏باشد كه درحدود نصف آن دشت و بقيه را ارتفاعات تشكيل مى‏دهد. جمعيت دهستان گزيك 60568 نفر است كه بيش‏از 50 درصد آن در 10 روستا زندگى مى‏كنندواين 10 روستا 33 درصد روستاهاى سكنه دار بخش گزيك راتشكيل مى‏دهد. محصولات عمده اين دهستان به ترتيب اهميت عبارتند از: گندم، جو، چغندرقند، زرشك، عناب، نباتات علوفه‏اى، جاليزى، بادام، پسته، انار و انجير.

    كل زمين زير كشت منطقه در حدود 1181 هكتار است كه 711 هكتار به كشت آبى و 470 هكتار آن به كشت ديم اختصاص دارد. پرباران‏ترين ماههاى سال دى، بهمن، فروردين ومتوسط بارندگى سالانه 183/2 ميلى‏متر است. حداكثر مطلق درجه حرارت ماهانه منطقه 38/25 درجه سانتى‏گراد در خردادماه و متوسط حداقل مطلق درجه حرارت ماهانه 10/5- درجه سانتى‏گراد، در بهمن ماه بوده است. وزش بادهاى 120 روزه نيز بر كاهش رطوبت مى‏افزايد، و باعث مى‏شود ميزان تبخير در منطقه به 3600 ميلى‏متر برسد.

 

   باكمال تأسف پوشش گياهى اين منطقه توسط مهاجرين افغانى براى مصارف دام و يا سوخت از بين رفته و از اين رو فرسايش آبى و بادى در اين منطقه بسيار فعال است.

    درمنطقه، 8 چاه عميق و 8 چاه نيمه عميق و 18 رشته قنات جارى وجود دارد كه به دشت آواز و گلميران محدود مى‏شود. حداقل آبدهى، مربوط به قنات روستاى اشك و حداكثر آبدهى، مربوط به روستاى گزيك به ترتيب 0/5 و 35 ليتر در ثانيه مى‏باشد. نيز تعداد 16 دهنه چشمه درمنطقه جريان دارد. حداقل دبى چشمه‏ها 0/5 و حداكثر 7 ليتر در ثانيه است. تخليه سالانه آب از 16 حلقه چاه، 18 رشته قنات و 16 دهنه چشمه، سالانه 10/5 ميليون متر مكعب مى‏باشد. مجموع ريزش جوى منطقه در حدود 288 ميليون متر مكعب است كه اكثر آن با كمال تأسف به صورت سيل از منطقه خارج مى‏شود.

  دهستان فخرود

    فخرود يكى‏ازدهستان‏هاى بخش‏درميان است كه داراى 222 آبادى مى‏باشد كه 48 روستاى آن سكنه‏دار است. جمعيت اين دهستان در حدود 15074 نفر )براساس آمار 1370) و مساحت آن در حدود 1523 كيلومتر مربع است. تراكم جمعيت درهر كيلومتر مربع در حدود 9/89 نفر و متوسط جمعيت روستاهاى سكنه دار 471 نفر است. مركز اين دهستان روستاى »گسك« مى‏باشد.

  به راستى كه سزاوار نام استان است

 

 خوشا كه مولد ما خطه قهستان است

كه صادرات مهمش هميشه انسان است

 محل مردمى آزاده و سليم النفس

محل پويش و پيشينه اى درخشان است

 هماره مركز تصميم و قطبى از قدرت

كه از اماكن تاريخى اش نمايان است

 اگر چه پاره اى از خطه خراسان است

ولى به وسعت و قدرت نه كم ز استان است

 بود بسان نگينى محاط دشت و كوير

ولى به داخل آن چشمه سارو بستان است

 هر آنكه روى بيارد به دامن كهسار

ز كثرت گل و آب زلال حيران است

 ز ميوه هاى لطيف و گياه داروئى

هم از نقاط بسى كم نظير ايران است

 پراز رجال و مشاهير فضل و علم وادب

كه از نوادرش علامه اى چو فرزان است

 به‏يمن دانش و فرهنگ ريشه دار و غنى

چو مشعلى است‏كه نورش هميشه تابان است

 در اين مسير نه تنهاجوابگوى محل

پل صدور معلم به چنداستان است

 اهم نكته بهر كوره ده چو دريابى

وجود مدرسه‏اى كان اقل دبستان است

 ز شاعران بزرگش نزارى مشهور

كه شهد گفته وى هم چو قوت مر جان است

 اگر نظرفكند كس به‏ديده تحقيق

زرفعتِ مداومِ سطح سواد حيران است

 على‏الخصوص كه بانور چند دانشگاه

فضاى علمى آن خطّه نور باران است

 منابعى كه طبيعت نهفته دردل خاك

بهر كجا كه قدم مى نهى فراوان است

 زفرشهاى نفيسش چه گويمت زيرا

هميشه زيور هر موزه و شبستان است

 محل رويش عناب و زعفران و زرشك

كه در شمار مهين صادرات ايران است

 نظر به كثرت امكان ها و مقدورات

به راستى كه سزاوار نام استان است

 چو جملگى همه مديون زادگاه خوديم

بى التفات به‏دانجا خلاف وجدان است

 براه خير و تعاون قدم نهيم از آنك

به همت همه حل امور آسان است

 

                                                                                                  احمد فرزانه