مشخصات بادامهاى ديررس

    اين بادامها درظرف مدت 20 سال توسط محققين سازمان كشاورزى آذربايجان شرقى بررسى وانتخاب و با مشخصات زيرمعرفى گرديده ‏اند.

     بادام تلخ غالباً به عنوان پايه براى پيوند بادام و ساير درختان ميوه هسته‏ دار به كار مى‏رود.

    از مغز بادام تلخ، زردآلو، هلو )البته مغز برخى‏از زردآلوها و هلوها نيز شيرين است( روغن استخراج مى‏شود. روغن بادام داراى آميگلدالين به فرمول " " C20H27 NO11مى‏باشد كه بآسانى به اسيد پروسيك ("Prussic acid" 37) تبديل مى‏گردد و ازاين جهت قابل خوردن نيست، امّا براى مصارف‏داروئى اسيد پروسيك از آن جدا مى‏شود. روغن بادام تلخ تصفيه شده،در شربت‏هاى سرفه به عنوان مسكن به كار مى‏رود . بادام شيرين معمولاً داراى 44 تا 55 درصد و بادام تلخ داراى 38 تا 45 درصد روغن مى باشد. ارزانى بادام تلخ سبب انتخاب آن براى روغن كشى مى‏باشد. مغز بادام شيرين يك غذاى فشرده متعادل محسوب مى‏شود كه صرف نظر از روغن، داراى پروتئين زياد، نشاسته، قند، مواد معدنى و ويتامين‏ها مى‏باشد.

    بادامها از نظر پوسته خارجى همان طور كه گفته شد به دو دسته پوسته كاغذى "Fragilis"و پوسته سخت،"Ossea" تقسيم مى‏شوند، طبعاً دسته اول بر دسته دوم ازنظر بازار تجارت برترى دارند.

    بادام كوهى "A.scorpia Spach" در خراسان جنوبى بويژه شهرستان بيرجند بوفور يافت مى‏شود. در برخى‏از روستاهاازاين پايه‏ ها براى پيوند بادام شيرين، هلو و زردآلو استفاده مى‏كنند. البته اگر بخواهند عمر درخت پيوندى زياد شود، بايد يك يا چند شاخه از بادام كوهى را به حالت عادى رها سازند. به نظر مى‏رسد علت ناسازگارى كلى پيوند مذكور بر روى پايه بادام كوهى، ناشى از ناهمزمانى رشد زايشى و رويشى آنها باشد، زيرا بادامهاى محلى 20 روز زودتر از بادام كوهى شكوفه مى‏كنند و در عين حال خشبى شدن ميوه آنها 20 روز ديرتر از بادام كوهى مى‏باشد. در ضمن مغز بادام كوهى تلخ است كه با خيس كردن درآب و چند بار آب كشيدن، شيرين و بسيار خوش طعم مى‏شود. شايد پيوند ارقام ديررس بر روى بادام كوهى اين نقصيه را تا حدودى مرتفع سازد.

    تكثير درخت بادام از طريق كشت بادام، پيوند زدن و كشت قلمه ميسّر مى‏باشد. ليكن كشت قلمه كمتر متداول است. در اواخر پاييز و يا اواخر زمستان بادام هاى درشت تلخ را در زمين خزانه كه قبلاً بخوبى آماده شده باشد، با فاصله 30تا 40 سانتى متر و به عمق 5 سانتى‏متر در روى خط و با فاصله خطوط 80 تا 100 سانتى متر كشت مى‏كنند. در صورت امكان زمين خزانه بايد مرطوب نگه داشته شود. وقتى طول نهالها به 60 تا 100 سانتى متر رسيد آنها را پيوند مى‏زنند و در پاييز سال دوم، به زمين اصلى منتقل مى‏سازند. فواصل كشت بادام، بسته به نوع زمين، نوع بادام، ميزان باران و يا آبيارى از 5*5 تا 8*8 متر مربع فرق مى‏كند. بايد در نظر داشت كه فواصل زيادتر مربوط به مناطق كم باران و كوهستانى مى‏باشد. ليكن نكته حائز اهميت آن است كه نبايد اراضى دامنه كوهستان ها را كه داراى شيب زيادى مى‏باشند، به منظور جلوگيرى از فرسايش شخم زد، بلكه شخم پاى درخت‏ها كافى است و دور درخت‏ها را به منظور جمع شدن آب به صورت طشتك و يا جويهاى هم تراز در مى‏آورند تا آب باران سطوح بالاتر در اين جويها جمع شود. در عمل بايد مراقب بود كه طوقه درخت از خاك بيرون بماند تا درخت به بيماري هاى پوسيدگى طوقه مبتلا نگردد.

 براى جلوگيرى‏از بيماريهاى طوقه و تنه، مى‏توان طوقه و تنه درختان را با سموم قارچ كش سمپاشى نمود. براى جلوگيرى‏از انعكاس اشعه خورشيد در زمان بارش برف بهتر است قبلاً ساقه‏ ها را با خميرى متشّكل از دو كيلوگرم گل سفيد، يك كيلوگرم آرد و ده ليتر آب آغشته نمايند. در ضمن، اين اندود از آسيب رساندن خرگوش به ساقه‏ ها  جلوگيرى مى‏نمايد.

    ميوه بادام در اواخر تابستان برداشت مى‏شود. علائم رسيدن ميوه، ترك خوردن پوسته خشبى روى بادام است. بادامها رابادست مى‏چينند، يااز چوب ويااز تكان دهنده‏ هاى مكانيكى استفاده مى‏كنند. ميزان محصول دراراضى آبى براى هر درخت بين 25 تا 100 كيلوگرم مى‏باشد.

    به لحاظ نياز بسيار كم بادام به آب، در اراضى آبى، پس از كشت بادام، در باغچه‏ ها مى‏توان به كشت زعفران اقدام نمود. در اين صورت درختان بادام حداكثر تا پايان ارديبهشت ماه )زمان خزان زعفران( آبيارى مى‏گردند و يا اينكه مى‏توان در پاى درختان بادام يك جوى آب كشيده شود كه در طول تابستان در صورت نياز درختان بادام را آبيارى نمود.

    هرس بادام متداول نيست،اما هرس فرم براى درخت لازم و ضرورى است. در هرس فرم نهال بادام‏را پس‏از كشت درارتفاع 60 سانتى متر قطع مى‏كنند. تا درخت در آينده به صورت چترى درآيد و مركزدرخت براى تهويه تا حدودى خلوت باشد.

    انار               Pomegranate

    انار به نام علمى  "Punica granatum L."از خانواده پونيكاسه  "Punicaceae"مى‏باشد. درخت انار در شهر بيرجند وروستاهاى‏مجاور و نيز دربخش شرقى بيرجند به‏نام خوسف بخوبى مى‏رويد. براساس نوشته دائره‏المعارف »بريتانيكا« اصل درخت انار از ايران و ممالك مجاور ايران مى‏باشد. و از اين نواحى به ساير نقاط جهان منتشر گرديده است.

    انار، انگور و انجير و پسته از درختان حاشيه كوير محسوب مى‏شوند و از اين رو بفراوانى در مناطق شرقى و جنوبى بيرجند، كشت آنها متداول و مرسوم است. زيرا اين درختان طالب آفتاب فراوانى مى‏باشند و در نواحى گرم ونيمه گرم بهترين نتيجه را مى‏دهند. انار در مقابل سرما حساس است و چنانچه سرما بزند بر روى خاك مجدد مى‏رويد.

    انارداراى شاخه ‏هاى بدون تيغ و يا كمى تيغ دار مى‏باشد. ارتفاع اين درخت به 2 تا 5 متر مى‏رسد. گونه »گراناتم« داراى ارقام بسيار متعددى مى‏باشد كه هر يك از آنها خصوصيات مخصوص به خود را دارند. از لحاظ پوست اغلب قرمز روشن، ليكن برخى داراى پوست سفيد، زرد، سبز، سياه و تركيبى از اينها مى‏باشند، دانه انواع مختلف انار از لحاظ طعم، رنگ، ريزى، درشتى دانه و هسته )و نسبت اين دو به يكديگر( با هم متفاوت مى‏باشند. از اين رو اين محصول با توجه به‏مزه به سه دسته: ترش، ملس‏و شيرين تقسيم مى‏شود.درخت انار خاصيت توليد پاجوش زيادى دارد. واريته‏ هاى انار از لحاظ رسيدن ميوه نيز در سه دسته : زودرس، ميان رس و دير رس قرار دارند.

    گل‏ هاى انار نارنجى متمايل به قرمز، دو جنسى، به صورت انفرادى و يا مجموعه 5-3 گل مى‏باشند. انارهاى زينتى داراى گل‏ هاى پُرپَر و زيبا و نسبتاً كوتاه هستند.

    انار ميوه ه‏اى درشت است كه وزن آن از 200 تا 800 گرم مشاهده مى‏شود. درخت يا درختچه انار دوران باردهى خود را از سال دوم به بعد شروع مى‏كند و داراى عمر طولانى است، بويژه كه درحذف پاجوش و جانشين كردن برخى‏از ساقه‏ هاى جوان، به جاى ساقه‏ هاى پير و همچنين هرس »فرم« و »بهره ‏دهى« انار دقت بيشترى شود.

    برگ هاى جوان انار حنائى و عنابى رنگ است و برگ هاى كامل آن سبز خوش رنگ و صاف مى‏باشند. برگ هاى آن به شكل بيضى تا نيزه‏اى وبه طول 7/5 سانتى‏متر وفاقد گوشوارك يا بن برگ مى‏باشد. در مناطق معتدله برگ هاى انار در فصل پاييز زرد نمى‏شود بلكه هميشه سبز باقى مى‏ماند.

    انار را مى‏توان به وسيله قلمه، پاجوش، خواباندن ويا ازطريق كشت بذر تكثير كرد، ليكن به لحاظ حفظ مشخصات پايه مادرى بهتراست از قلمه و پاجوش استفاده شود.

    قسمت‏ هاى مختلف درخت انار، مورد استفاده فراوانى دارد. از پوست درخت انار در دبّاغى و همچنين داروسازى و از ميوه آن براى مصرف تازه خورى واز آب انار براى تهيه نوشابه‏ ها و نيز رب انار استفاده مى‏شود. از ساير قسمت‏هاى انار از قبيل گل، برگ، پوست شاخه‏ هاى جوان، ريشه و پوست ميوه نيز براى مصارف داروئى و صنعتى استفاده مى‏شود. صدور ميوه انار مى‏تواند تا اندازه‏اى موجب تأمين ارز براى كشور گردد. در رابطه با فوايد انار مطالب بسيار نوشته شده كه از همه مهم‏تر آيات قرآنى است، خداوند در آيات 99 و 142 سوره انعام نظر انسان را به انار، انگور، زيتون، و نخل كه نشانه‏ هائى از عظمت خداوند مى‏باشند، جلب‏نموده است. منابع مختلف، مصرف انار را در تصفيه خون و در درمان استسقاء، آسم و ناراحتى‏هاى ريوى بسيار مفيد مى‏دانند.

     انجير Fig         

    انجير به نام علمى  "Ficus carica L."و از خانوده "Moraceae" است. اين جنس بيش از 600 گونه دارد كه اكثر آنها مانند درخت كائوچو بسته به موقعيت كشت، صنعتى و يا زينتى مى‏باشند. در باغها و منازل بيرجند و بخش خوسف كشت انجير بسيار متداول است.

    برگ درخت انجير پنجه‏اى و داراى 3تا 5 بريدگى عميق "Lobe" مى‏باشد.

گل ‏هاى نر و ماده درخت انجير از يكديگر جدا ولى بر روى يك نهنج قرار دارند. اگر ميوه انجير را باز كنيم، گل‏ هاى نر كه حامل دانه گرده هستند در كنار و به طرف خارج و گل‏هاى ماده كه حاوى تخمدان مى‏باشند و در صورت تلقيح شدن توليد بذر خواهند كرد، در وسط و كف ميوه قرار دارند.

    تلقيح گل ‏هاى ماده انجير به وسيله حشرات مختلف كه مهم‏ترين آنها زنبور  grossarum""Blastophaga مى‏باشد، انجام مى‏گيرد. زيرا گل ‏هاى نر يك نهنج، در وضعى قرار دارند كه نمى‏توانند گل ‏هاى ماده را تلقيح كنند.

    رنگ ميوه انجير بنفش تيره مايل به سياه، زرد يا سبز مى‏باشد كه نوع بنفش تيره و يا سياه آن در منطقه بيرجند بيشتر عموميت دارد. در كوهستان هاى جنوب غربى بيرجند انواع وحشى‏انجير كه ميوه آنها زرد رنگ و كوچكتر است بفراوانى يافت مى‏شود.

 بايد دانست كه ارقام مختلف انجير از همان گونه "F. carica"مى‏باشند. برخى از ارقام انجير از اواخر بهار مرتباً ميوه مى‏دهند اما برخى ميوه تابستانه و پاييزه مى‏دهند. چنانچه ميوه انجير بدون تلقيح به عمل آيد، ميوه ‏ها بدون دانه بوده واز مرغوبيت بيشترى برخوردار است. انجيرهاى بهاره معمولاً از نوع انجيرهاى تلقيح نشده مى‏باشند، ضمناً انجير بهاره روى شاخه سال قبل قرار دارد، در صورتى كه ميوه ‏هاى تابستانه و پاييزه انجير روى شاخه‏ هاى همان سال ظاهر مى‏شوند.

    كاشت درخت انجير توسط قلمه و يا پاجوش انجام مى‏شود. فواصل كشت درخت انجير را در بيرجند 3*3 يا 4*3 متر مربع مى‏گيرند. براى كشت، بهتر است درهر چاله 2 تا 3 قلمه گذاشته و سطح چاله‏ ها را باخاك پركنند. البته براى انجام دو رگ گيرى‏از كشت بذر نيز مى‏توان استفاده نمود.

    درخت انجير مانند انار به سرما حساس مى‏باشد و ممكن است در سرماى 10 درجه زير صفر قسمت هوائى انجير خشك شود، ليكن در بهار شاخه‏ هاى جوان روى طوقه مى‏رويند.

    عمليات هنگام داشت عبارت است از آبيارى، هرس، دفع علف‏هاى هرز، شخم زمستانه وگرده افشانى. متأسفانه گرده افشانى در بيرجند معمول نيست و هرساله مقادير زيادى از انجيرهاى تلقيح نشده در پاى درختان مى‏ريزد. سمپاشى درختان بويژه عليه آفت كنه حائز اهميت است.

    هرس درخت انجير يا به منظور فرم دادن به درخت مى‏باشد و يا به منظور بهره‏بردارى. در هرس، فرم دادن به دو نوع عمل مى‏شود: يكى تربيت درخت به صورت بوته و ديگرى به صورت يك پايه. انجام هرس بهره‏بردارى به منظور حذف پاجوش‏ها، شاخه‏هاى خشكيده و شاخه‏هاى اضافى وسط تنه درخت و اصولاً چترى كردن درخت نيز ضرورت كامل دارد. اين امر ممكن است در اواسط پاييز يا در اواسط تابستان )هرس سبز( ويادر هردو موقع انجام شود.

  مقدار برداشت انجير، بسته به طرز كشت، فواصل رديف‏ ها و مواظبت‏ هاى زراعى دارد. بااين شرايط ممكن است از 2 تا 10 تن انجير خشك در هكتار جمع‏آورى شود. براى برداشت، بايد شاخه‏هاى انجير را با چنگك پايين كشيده و بآرامى انجير را از درخت با دست يا قيچى جدا نموده و در جعبه به صورت يك لايه يا دولايه قرار داد و تا زمان عرضه به بازار در جاى سردى نگهدارى نمود. براى خشك كردن انجير، پس‏از شستن ميوه، آنها را بر روى طبق هائى قرار مى‏دهند، سپس به منظور ضد عفونى و درعين حال انهدام حشرات، انجيرها راباگوگرد دود مى‏دهند و پس‏از آن به خشك كردن آنها اقدام مى‏نمايند.

    خوسف كه يكى‏از نقاط عمده انجيركارى شهرستان بيرجند محسوب مى‏شود، 5 رقم انجير به اسامى زير در آن كشت مى‏گردد. ليكن انجير سياه بيش از ساير انجيرها عموميت دارد.

 1. انجير سياه

 2. انجير زرد

 3. انجير پهن )پهن انجير(

 4. انجير زمستانى كه به ‏رنگ سبز است

 5. انجير وحشى باميوه‏ هاى كوچك زرد رنگ.

     تاك = مو = انگور = رز Grape          

    مو گياهى رونده، بسيار قديمى و پايا از خانواده ويتاسه "Vitaceae" و از جنس مو  "Vitis"مى‏باشد. گونه‏ هاى زيادى از مو در سطح جهان پراكنده است كه مهم‏ترين گونه آنها  "V. vinifera"مى‏باشد. كشت مو در اكثر نقاط ايران معمول و متداول است. به گفته  "Winkler"نويسنده كتاب موكارى، تاريخچه كشت مو رابايد در آسيا و بويژه ايران جستجو كرد. بنابر روايت انجيل، حضرت نوح پيغمبر اولين كسى بوده كه اقدام به ايجاد تاكستان كرده است.

    "مو" چه به صورت اهلى و يا وحشى‏در تمام نقاط ايران از خليج فارس تا درياى خزر مشاهده مى‏شود. ارقام زيادى از انگور وجود دارد كه مبداء آنها ايران است. تنها در آذربايجان‏غربى توسط آقاى جمشيد حكمتى بيش‏از 200 نام مختلف انگور گزارش شده است. مراكز عمده انگور كارى‏ايران عبارت است از: خراسان، قزوين، شاهرود، اراك، شيراز و اروميه.

 ميوه مو به نام انگوردر ايران براى مصارف تازه خورى، تهيه آبغوره، آب انگور، شيره، سركه و تبديل آن به كشمش كشت مى‏شود. برگ تازه مو نيز براى تهيه دلمه به كار مى‏رود.

    انگور و انار و انجير درتمام مناطق اطراف دشت كوير و كوير لوت بخوبى مى‏رويند. و در هر يك از نقاط اطراف كوير،به گونه،يا به ارقام جديدى از انار، انجير وانگور برخورد مى‏كنيم. منطقه عمده كشت اين درختچه‏ ها در بيرجند بخش خوسف مى‏باشد. درخوسف 12 رقم انگور به اسامى: روچه، عسكرى، فالى، كوهى، زرجامى، مايه ميشى، اميرى، حسينى، صابونى، سياه، قرمز، سبزك برداشت مى‏شود. "انگور عسكرى" بيرجند شايد از لحاظ لطافت كم نظير باشد، صرف نظر از تعداد ديگرى‏از انگورها كه درمناطق مختلف يافت مى‏شود. "انگور سنگنگ" شايد منحصر به بيرجند باشد. اين انگور در مهرماه مى‏رسد و براحتى بر روى بوته‏ ها تا اواسط زمستان مشروط بر اينكه از گزند زنبورها حفظ شود، باقى مى‏ماند. تهيه شيره انگور در منطقه خوسف بسيار متداول است واز اين شيره در تهيه شيرينى ومصارف ديگر استفاده مى‏گردد.

    تكثير مو به خاطر نگه داشتن خصوصيات پايه مادرى بيشتر به طريق قلمه زدن انجام مى‏شود، ليكن در برنامه‏ هاى به نژادى معمولاً از كشت بذر استفاده مى‏گردد.

    ريشه مو به عمق 1/5 تا 3 متر در اعماق زمين نفوذ مى‏كند و در عين حال رشد افقى مو نيز قابل توجه است. مقاومت اين گياه به خشكى زياد است ودر برخى از نقاط بيرجند به صورت ديم كشت مى‏شود. انگور، زمين‏هاى آهكى را مى‏پسندد، ليكن در صورتى كه آهك زمين زياد باشد به »كلروز« مبتلا شده و از بين مى‏رود. كشت اين گياه در منازل بيرجند به صورت دار بست بسيار معمول و متداول است.

    هرس مو يا به خاطر فرم دهى درخت ويا به منظور تنظيم ميوه است. زيرا بوته مو هرساله شاخه‏هاى طويل زيادى‏را توليد مى‏كند كه‏درمورد بوته‏ هاى پاكوتاه موجب مى‏شود كه ساقه‏ها بر روى خاك قرار گيرند و در مورد موهاى داربستى‏نيز سطح داربست با شاخه‏ هاى زائد وضعيف و سر شاخه‏هاى نازك پر شود . از اين رو با توجه به رقم انگور، جوانه سوم تا هفتم از ساقه يكساله را قطع مى‏نمايند تا شاخه‏هاى جديدى كه انگور مى‏دهند از بغل جوانه‏ هاى باقيمانده بوجود آيند. در ضمن هرس تَر بُر به منظور تكميل هرس خُشكه بُرو توزيع مناسب مواد غذائى به اندامهاى مختلف مو بر حسب ضرورت انجام مى‏شود.

    از امراض مهم مو »سفيدك« است كه بر روى شاخه، برگ، گل، وميوه ديده مى‏شود. خوشبختانه با اين مرض بخوبى مى‏توان با قارچ كش ها و بويژه گل گوگرد مبارزه كرد.

  آب انگور صرف نظر از مواد هيدروكربنه داراى مقادير زيادى گلوكز، فروكتوز، نپتوز، اينوزيتول: اسيدهاى آلى، املاح معدنى و ويتامين‏ها مى‏باشد. ويتامين ‏هاى انگور عبارتند از ويتامين A ،انواع ويتامين B، وويتامين C .((40

 تنگناهاى بخش كشاورزى در منطقه جنوب خراسان

 1. كمبود آب: اين كمبود عارضى است يعنى مابا وجود 170 ميلى‏متر باران درسال، و تنها اختصاص 5% سطح زير كشت به كشت آبى نبايد كمبود آب داشته باشيم. به عبارت ديگر كمبود آب عارضى است و معلول عدم استفاده بهينه از آب و نگهدارى آن در حوزه‏ هاى آبخيز است. رعايت موارد زير مى‏تواند در رفع اين تنگنا كمك نمايد.

 الف. بستن سدهاى خاكى يا بتونى كوچك و بسيار متعدد مخزنى وانحرافى در هرجاكه امكان داشته باشد.

 ب.  اجراى عمليات آبخواندارى به منظور پخش و كنترل سيلاب ها

 پ. پوشش بتونى انهار همراه با كف‏سازى و يا استفاده از لوله براى انتقال آب

 ت. استفاده از آبياري هاى تحت فشار

 ث. كنترل فرسايش باافزايش پوشش نباتى وجلوگيرى از چراى بى رويه دام

 ج. معرفى گونه ‏هاى گياهى مقاوم به كم آبى

 2. كمبود كادر فنى متنوع: در سطح ايران وبويژه جنوب خراسان، بيشتر فارغ‏ التحصيلان كشاورزى، مربوط به رشته زراعت و اصلاح نباتات دانشگاه آزاد اسلامى مى‏باشند، در حالى كه مملكت به متخصصين تمام رشته‏ هاى كشاورزى شامل: ماشين آلات كشاورزى، آبيارى، گياه پزشكى، دامپزشكى، ترويج كشاورزى، باغبانى، صنايع غذايى، اقتصاد كشاورزى، خاك‏شناسى، گياهان داروئى و.... نياز دارد.

 3. فرسايش: چراى بى رويه دامها در مراتع كم علف و بويژه سطوح شيب‏دار، زمين را براى فرسايش هاى آبى و بادى آماده مى‏سازد. درنتيجه يك اينچ خاك (2/5 سانتى‏متر( كه در طى 700 سال در اثر عوامل مختلف تشكيل مى‏شود، در ظرف مدت كوتاهى شسته و به نقاط ديگر منتقل مى‏گردد. بوته كنى خاصّه در سطوح شيب دار نيز امر فرسايش را تشديد مى‏سازد. درامر چراى مراتع بايد مقرراتى اجرا شود كه از چراى مداوم مراتع و يا در واقع انهدام آنها جلوگيرى گردد. ضمناً شخم در جهت شيب زمين و تبديل مراتع با شيب زياد به زمين زراعتى عمل فرسايش را تشديد مى‏سازد.

 4.  عدم تناسب قيمت فراورده‏ ها با قيمت‏ هاى تمام شده: سرمايه‏ گذارى در امر كشاورزى بر خلاف صنعت بااحتمال ضرر و زيان توأم است. گاهى قيمت سيب زمينى و پياز به حداقل تنزل پيدا مى‏كند و گاهى به حداكثر قيمت مى‏رسد. )كه دراين مورد دلالها و كسبه سود مى‏برند و نه توليد كننده(، بعلاوه سرمايه ‏گذارى در كشاورزى نتيجه‏ اش مدتها بعد ظاهر مى‏شود.

    درسالهاى  اخير مردم به مرغدارى روى آورده‏اند زيرا اين موضوع به صورت يك صنعت درآمده است و دخل و خرجش تا حدودى مشخص است درحالى كه درامور كشاورزى، اطمينانى به سود بخشى سرمايه‏ گذاري ها نيست. بايد در نظر داشت، تا سرمايه افراد و سود نسبى آنها تضمين نباشد، رشد كشاورزى محال است.

 5. ميزان مالكيت: اكثر افراد، خرده مالك مى‏باشند و زمين آنها در يك نقطه و به صورت يكپارچه قرار ندارد، بنابراين امكان مكانيزاسيون و توليد جهت فروش‏ در بازار، براى آنها ميسر نيست، لذا كشاورزى آنها به منظور تأمين نياز خانواده است. و ازطرفى عدم تخصص دركشت هاى خاص، مزيد بر علت شده است.

    نظام موجود ارث نيز روز به روز موضوع را پيچيده ‏تر مى‏سازد، به طورى كه قطعات تقسيم شده موجود، كفاف زندگى يك خانواده رانمى‏دهد وافراد بناچار به شهرها براى كارهاى خدماتى )مصرفى( و غير مولّد و دربرخى‏از موارد مخّرب روى مى آورند. همچنين انواع بهره برداريهاى ديگر هم، غير اقتصادى به نظر مى‏رسند. توسعه شركت هاى سهامى زراعى و تعاونى‏هاى توليد در چنين شرايطى به منظو تسطيح و يكپارچه سازى اراضى كارساز است.

    سست كردن اسناد اعيانى زمين‏ هاى وقفى نيز از علاقه افراد به كشاورزى كاسته است.

 6. تخريب محيط زيست: سالهاست كه سوخت نانوائى‏هاى شهرى و خانگى از هيزم و چوب تأمين مى‏شود. درنتيجه روز به روز بر مساحت بيابان ها و كويرها در منطقه افزوده مى‏شود. درحالى كه بهره ‏مندى از مواد نفتى مى‏تواند از بروز اين مسائل جلوگيرى كند. كمترين توجه به مناطق محروم شرق كشور مى‏تواند ضمن بهبود منطقه، از تخريب منابع طبيعى و انقراض گونه‏ هاى گياهى و به دنبال آن گونه‏ هاى جانورى جلوگيرى كند.

    آيا وقت آن نرسيده كه به جاى اينكه ديگران نفت مارا با ارزانترين قيمت بخرند، باتوزيع مواد نفتى در سطح كشور موجبات آسايش مردم فراهم شود.

 7. عدم دسترسى مردم به بذر و نهال ‏اصلاح شده: بسيار اتفاق مى‏افتد كه مردم درختى را براى برداشت محصول مورد نظر خود خريدارى مى‏كنند اما در عمل درخت خريدارى شده نظر آنها را تأمين نمى‏كند، با لحاظ كردن اين مطلب بجاست، وزارت كشاورزى در هر شهرستان داراى يك ايستگاه توليد بذر و نهال باشد تا اولاً نسبت به اصلاح و معرفى گياهان بومى اقدام كنند و ثانياً بذر و نهالى را با مشخصات تضمين شده عرضه نمايندو ثالثاً ايستگاه تحقيقات درايجاد و تكميل بانك ژن  منطقه همت نمايد. دراين راه مى‏توان سازمانهاى خصوصى را تشويق به سرمايه‏ گذارى كردو عاملان وزارت كشاورزى بذر ونهال آنها را از نظر مرغوبيت و عارى بودن از امراض و آفات گواهى و تأييد كنند.

 8. عدم دسترسى به ساير نهاده‏هاى كشاورزى: نهاده‏هاى كشاورزى از قبيل ماشين‏آلات كشاورزى و وسايل يدكى، كود، سم، بذر، ازتوباكترها، و وسايل آبيارى تحت فشار، تعميرگاههاى ثابت و سيار و... غالباً در دسترس‏كشاورزان قرار ندارند، ازاين روى ايجاد فروشگاه هاى تعاونى نهاده‏هاى كشاورزى لااقل درهر بخش ضرورت دارد.

 9. تضمين خريد عادلانه و بيمه محصولات كشاورزى: بايد قطب‏ هاى كشاورزى مشخص گردد و بر اساس آن حمايت دولت از توليد كنندگان انجام شود. به عنوان مثال، به فراورده‏ هاى خاص شهرستان هاى جنوب خراسان شامل : زعفران، زرشك، آلوبخارا، عناب و سنجد بايد توجه كافى معطوف، و خريد عادلانه آنها تضمين شود. ضمناً كشاورزان از تسهيلات بيمه محصولات كشاورزى در مقابل خشكى، سيل و آفات و امراض برخوردار شوند.

 10. نداشتن سيلو و سردخانه كافى: هيچ كشور ثروتمندى نبايد راضى گردد كه چند بار محصولات آنها جابجا و در برخى از موارد به جاى اول باز گردانده شود. اين امر صرف نظر از تحمّل هزينه‏هاى سنگين، مخاطراتى از قبيل تصادف، استهلاك وسايل حمل ونقل، تخريب جاده‏ها، ضايع شدن محصول و آلودگى به‏ همراه دارد. عامل‏ديگر كه در حفظ و نگهدارى محصولات مؤثر است، ايجاد سيلو و سردخانه مى‏باشد.

    در هر بخش ‏از بخش ‏هاى يك شهرستان بايد متناسب با توليدات آن بخش سيلو و متناسب با فراورده‏ هاى شهر و شهرستان، سردخانه ايجاد شود. در ضمن تبديل فراورده ‏هاى كشاورزى نيز از ديگر مسائل مورد توجه بايد باشد.

 11. سيل‏ هاى خانمان برانداز: مهار آبهاى سطحى‏از طريق بستن سدهاى مخزنى و انحرافى، ايجاد واحداث بندهاى انحرافى، و آبخواندارى، و جلوگيرى از چراى بى‏رويه و بوته‏ كنى بيابانها امكان پذير است. شايد براى برخى تعجب آور باشد كه درمنطقه خشك و كم باران بيرجند، سيل‏ هر ساله و گاهى در چند نوبت درسال موجب ويرانى مزارع، باغها، جاده‏ ها و انهدام تأسيسات عمومى، واحدهاى مسكونى و ادارى و حتى‏منجر به تلفات جانى براى انسان و دام مى‏گردد.

    براساس برآورد فرماندارى بيرجند، مجموعه خسارات مالى شهرستان بيرجند در ده ساله اخير، رقمى بيش از 137 ميليارد ريال مى‏شود كه با آن مى‏توان بيش‏از 1000 سد كوچك مخزنى احداث كرد. اين تعداد سد مى‏تواند فضاى زندگى روستانشينان و شهرنشينان را كاملاً متحول سازد.

 12. كمبود مروج كشاورزى و دامدارى در محل : كشاورزى در بسيارى از روستاهاى بيرجند به سبك سنّتى انجام مى‏شود و به عنوان مثال اكثر كشاورزان از سموم ضدعفونى كننده گندم عليه سياهك نهان بى‏اطلاع هستند و هر ساله سياهك نهان  خسارات زيادى به مزارع گندم آنها وارد مى‏سازد.

    اين موضوع دلالت برآن دارد كه يا مأمورين ترويج به روستاها قدم نگذاشته‏ اند و يا تعليمات آنها وافى و كافى نبوده است. همچنين است در مورد ساير نهاده‏ هاى كشاورزى

 13. ايجاد تسهيلات لازم براى صدور محصولات كشاورزى: بايد تمام تلاش دولت در جهت رفع موانع و اتخاذ سياست‏هاى حمايتى از صدور محصولات كشاورزى معطوف گردد. در اين راه بايد به حذف مقررات دست و پاپيچ،وتعديل تعرفه‏ هاى گمركى و ايجاد تسهيلات باربرى و مسائلى از اين قبيل توجه نمود. متقابلاً كالاهاى صادراتى بايد براساس موازين استانداردهاى بين‏ المللى و با توجه به علاقه خريداران تهيه، بسته ‏بندى و صادر گردند تا با ارسال كالاهاى مخدوش وجهه صادراتى كشور آسيب نبيند.

 14. ايجاد امنيت در زمينه مالكيت اراضى: مسائلى از قبيل اصلاحات اراضى، مصادره اموال و وضع قوانينى كه مالكيت اراضى رامتزلزل سازد با مسئله توليد و رسيدن به خود كفائى در زمينه فراورده‏ هاى استراتژيك منافات و مغايرت كلى دارد. 

 صنايع تبديلى كشاورزى بيرجند

  1. كارخانه قند قهستان

    كارخانه قند قهستان در سال 1340 اولين بهره‏بردارى خود را آغاز كرده و در نتيجه در طول‏ مدت قريب به 40 سال ماشين آلات آن فرسوده شده است. مديريت جديد كارخانه با اخذ موافقت اصولى، نسبت به توسعه ظرفيت كارخانه از 500 تن به 850 تن چغندر در روز با خريد ماشين آلات اقدام كرده است. درسال 1377 ظرفيت آن به 725 تن چغندر در روز با توليد بيش‏از 100 تن شكر در روز و 12000 تن در سال رسيد. عيار چغندر قند جنوب خراسان نسبتاً بالا و در حدود 18% است.

    تعداد كاركنان دائمى اين كارخانه 101 نفر و كارگران فصلى‏در حدود 262 نفر مى‏باشد. همچنين در تمام فصول 13 نفر راننده تراكتور با كشاورزان در جهت ارائه خدمات مكانيزه در كاشت - داشت و برداشت چغندر همكارى مى‏نمايند.

    كارخانه به كشاورزان چغندركار طرف قرارداد، متناسب با ميزان كشت آنها بذر،سم، سمپاش و كمك‏ هاى نقدى به صورت پيش قسط  خريد چغندر ارائه مى‏دهد.

    چغندر مصرفى كارخانه از كشاورزان مناطق بيرجند، اسديه، سربيشه، قاين، خضرى ، و دشت بياض و.... خريدارى مى شود.

    كارخانه قند باتوجه به ولتاژ پايين برق منطقه ه‏اى و عدم توانائى كار مفيد الكتروموتورها در حال نصب پست 132 كيلوولتى مى‏باشد. ضمناً مديران كارخانه قيمت خريد شكر را از اين كارخانه به جهات متعدد منصفانه نمى‏دانند و آن را در جهت افت كار كارخانه قلمداد مى‏كنند.

    مدت زمان بهره ‏بردارى كارخانه 150 روز در سال مى‏باشد. چغندر توليدى، از گناباد تا نهبندان تحت پوشش اين كارخانه است. باتوجه به بيش از 2500 پيمانكار كشت چغندر و 4500 تا 5000 هكتا ر سطح زير كشت، اشتغال زيادى براى كشاورزان منطقه فراهم ساخته است.

    ساير توليدات اين كارخانه عبارت است از : تفاله چغندر، و ملاس. تفاله به مصرف تعليف دام وبخشى از ملاس نيز براى غنى كردن تفاله به آن اضافه مى‏شود. بخش ديگرى از ملاس به كارخانه‏هاى توليد خمير مايه و الكل سازى فروخته مى‏شود.

 2. شركت تعاونى توليدى ماكارونى مطهر

    اين شركت در مهرماه سال 1369 تأسيس و در مهرماه 1372 بهره ‏بردارى و توليد آزمايشى آن آغاز گرديد.

    ظرفيت اسمى واحد در سال 1372 به ميزان 1500 تن انواع ماكارونى در سال بوده كه از تيرماه 1373 به 2200 تن درسال افزايش يافته‏است.

    كل مساحت زمين كارخانه 4800 متر مربع و جمع زيربنا شامل ساختمانهاى توليد و در ارتباط با توليد و غيره 2600 متر مربع مى‏باشد.

    تعداد كل كاركنان واحد 35 نفر وميزان سرمايه‏گذارى درهنگام بهره‏بردارى در سال 1372 مبلغ 260 ميليون ريال بوده است.

    اين شركت درسال 1374 به عنوان اولين واحد در استان خراسان كه خط توليد آن با ماشين‏آلات ايرانى است، موفق به دريافت مهر استاندارد گرديد.

    همچنين در سال 1376 نيز به عنوان اولين واحد در سطح كشور موفق به دريافت مهر استاندارد براى ماكارونى با افزودنى زعفرانى گرديد.

 3. شركت ماكارونى امين

    اين كارخانه در سال 1374 جواز تأسيس دريافت داشته و در سال 1376 در زمينى به مساحت 7200 متر مربع و سرمايه‏گذارى يك ميليارد ريال و با 2000 متر مربع زير بنا شروع به بهره بردارى نموده است. ميزان توليد اين كارخانه در هر سال 1680 تن انواع ماكارونى با مهر استاندارد مى‏باشد.

  4. شركت توليدى و صنعتى آرد و مواد غذائى بيرجند

    اين شركت در سال 1363 با سرمايه اوليه پنجاه ميليون ريال تأسيس واقدام به اخذ موافقت يك واحد آرد والسى به منظور توليد انواع آرد در سال نمود.

    محل كارخانه اين شركت در شهرك صنعتى بيرجند و در زمينى به مساحت 11000 متر مربع و با زير بناى 5000 متر مربع مى‏باشد. ماشين آلات كارخانه عمدتاً ساخت كشور ايتالياست. هزينه ارزى ماشين آلات معادل 2 ميليون دلار و مجموع هزينه‏ هاى ريالى ماشين‏ آلات، ساختمان ها و تأسيسات معادل 2 ميليارد ريال است.

    ميزان گندم سالانه تبديل شده در اين واحد در حدود 46 هزار تن است كه تبديل به 38 هزار تن انواع آرد و حدود 7 هزار تن سبوس مى‏شود. توليدات كارخانه شامل آرد نانوائى، آرد ستاره وآرد نول است كه جهت تهيه نان، ماكارونى، شيرينى و بيسكويت و موارد مشابه مصرف مى‏شود. دراين واحد 35 كارگر به طور معمول كار مى‏كنند.

  5. شركت تعاونى توليدى پنبه پاك كنى سپيد وش

    اين شركت در سال 1376 موافقت اصولى دريافت نموده و با توجه به اينكه ماشين‏ آلات پنبه پاك كنى درايران ساخته نمى‏شود، در سال 1377 اقدام به خريد دو دستگاه جين از خارج از كشور و ساير ماشين آلات از داخل كشور نموده است. كارخانه‏ هاى اين شركت از مهر ماه 1378 با ظرفيت 15 هزار تن در سال به بهره ‏بردارى رسيده است.

 بخش دوم: اقتصاد دام و طيور

 دامدارى در بيرجند

    در شهرستان بيرجند براساس‏آمار سال 1372، امور دام جهاد سازندگى، داراى 000/400/1واحد دامى و در شهرستان نهبندان كه اخيراً از شهرستان بيرجند مجزا گرديده دارا واحد دامى مى‏باشد. بنابراين دامدارى بخش بزرگى‏از فعاليت‏هاى اقتصادى منطقه به شمار مى‏آيد. ضمناً دربيرجند يك واحد مزرعه مرغ مادر به ظرفيت 90000 قطعه و تعداد زيادى ماشين‏هاى جوجه كشى به ظرفيت 000/100/1تخم مرغ، 121 واحد مرغدارى فعال به ظرفيت توليدى900/160/1قطعه در هر دوره بهره‏بردارى، و 7 واحد با ظرفيت 143/400 مرغ تخم‏گذار و نيز تعداد 000/350 از انواع طيور و 13650 نفر شتر وجود دارد. محصولات صنعت مرغدارى بيرجند بيش از مصرف شهرستان مى‏باشد و به مناطق‏ ديگر بويژه سيستان و بلوچستان صادر مى‏شود.

    سرمايه دامى شهرستان معادل 100 ميليارد ريال برآورد شده كه معادل يك دهم سرمايه دامى كل استان خراسان مى باشد.

    وجود كارخانه هاى صنايع تبديلى فراورده ‏هاى دامى نظير فراورده ‏هاى گوشتى خاوران، كارگاه دباغى پوست و كارخانه شير پاستوريزه از ديگر امكانات اين شهرستان است.

    در ميان دامهاى شهرستان بز، به دليل مقتضيات اكولوژيكى و محصولات سودآور از قبيل مو و كرك بيشتر از ساير دامها مورد توجه است و ب تنهائى در حدود نيمى از كليه دامهاى شهرستان را تشكيل مى‏دهد. بعد از بز، گوسفند در مقام دوم و گاو در مرتبه سوم و شتر در مرتبه چهارم از نظر تعداد قرار دارد. بزها از نژاد بومى و داراى كرك مرغوب مى‏باشند و جهاد سازندگى در صدد اصلاح نژاد آنها برآمده است. گوسفندها از نوع بومى، بلوچى و افغانى و گاوها مخلوطى از نژاد بومى، سيستانى و هلشتاين مى‏باشند. جدول زير تعداد دامها رادرسال 1376 نشان مى‏دهد.

   لردكرزن Corson سياستمدار انگليسى كه بيش‏ا ز 110 سال قبل از بيرجند بازديد نموده، در وصف كرك بيرجند چنين اظهار نظر مى‏كند" بهترين موى بز آنقره در حوالى بيرجند توليد مى‏شود كه براى ساختن شال به كار مى‏رود واز طريق خليج فارس به بمبئى و از آنجا به انگلستان صادر مى‏گردد"

    شايد بيرجنديهاى مسن به خاطر آورند كه »مود« مركز تهيه پارچه‏هاى كركى به نام "بَرَك" بود كه از نظر زيبائى‏ودوام و رنگ و گرمى بى نظير بود.تا 30 سال قبل امكان تهيه پارچه "بَرَك" تا حدودى فراهم بود. از نخ كرك علاوه بر پارچه كت و پالتو و كت و دامن زنانه، انواع شال گردن، دستكش، جوراب و ژاكت در »مود«و مناطق شهرى و روستائى بيرجند بافته مى‏شد كه فوق العاده لطيف و بادوام بود.

  شركت تعاونى گاوداران بيرجند

    اين شركت در تاريخ 24/2/69با 42 نفر عضو و سرمايه اوليه000/130/3ريال تأسيس و طى سالهاى گذشته افزايش عضو وسرمايه داشته است. درحال حاضر تعداد اعضاء به 480 نفر رسيده كه خود نشانه علاقه دامداران شهرستان به داشتن يك تشكل صنفى است.

    شركت از بدو تأسيس زير پوشش سازمان تعاون شهرستان قرار داشته و از نظارت مالى سازمان مذكور مبنى بر تهيه تراز نامه پايان سال مالى برخوردار بوده است. اين شركت در حدود 4000 رأس گاو زير پوشش دارد كه اغلب به طور سنتى نگه دارى مى‏شوند، ضمناً در سطح شهرستان 15 گاودارى صنعتى و مدرن وجود دارد.

  شركت تعاونى گوسفند داران )شركت دامداران خاوران(

    اين شركت در سال 1368 با عنوان شركت تعاونى گوسفند داران بيرجند راه‏اندازى شد، پس‏از مدتى تعطيلى، بار ديگر در سال 1374 بازگشائى شد. در آغاز اعضاى شركت 617 نفر و سرمايه شركت 6/300/000 ريال بود. در سال 1379 اعضاى شركت به 845 نفر و سرمايه آن بالغ بر 60 ميليون ريال شده است. عمده خدمات اين شركت تأمين و توزيع سبوس و جو بين سهام داران مى‏باشد.

شركت خدمات مرغدارى و كشاورزى جنوب خراسان

    اين شركت درسال 1364 تأسيس شده ويكى‏از اقدامات مهم اين شركت افتتاح بزرگترين كارخانه جوجه كشى، در شرق كشور مى‏باشد. افتتاح رسمى كارخانه، آبان ماه سال 1373 مى‏باشد، اما تا اين تاريخ مقدار توليد عرضه شده در بازار، قابل ملاحظه است به طورى كه از سال 1367 تا سال 35 1373 ميليون عدد تخم مرغ نطفه دار را توليد و پس از تبديل به جوجه يكروزه گوشتى در بين متقاضيان استان و فراتر از آن توزيع گرديده است.

    ماشين آلات جوجه كشى اين شركت از پيشرفته ترين وسايل مى‏باشد واز شركت پيترسايم بلژيك با هزينه ارزى، 750000 دلار خريدارى شده است. اين ماشين‏آلات كه توسط جهادگران بيرجندى نصب شده است. ظرفيت تهيه تخم مرغ نطفه‏ دار و تبديل آن به جوجه يكروزه، ماهانه در حدود 15000000 قطعه و در طول سال بالغ بر 13/2 ميليون قطعه مى‏باشد. ظرفيت مرغ مادر اين شركت در سه سن و در هر سن 45000 و جمعاً 135000 قطعه مى‏باشد.

    تأسيسات اين كارخانه در زمينى به مساحت 60000 متر مربع ساخته شده و هزينه ريالى ساختمان كارخانه، بيش از 3 ميليارد ريال بوده است. واحدهاى مرغ مادر و تأسيسات جوجه كشى،نه تنها موجبات رشد صنعت مرغدارى در منطقه گرديده بلكه از هزينه‏ هاى سنگين حمل‏ونقل جوجه يكروزه از نقاط دور دست كاسته است.

 كشتارگاه صنعتى زرين طيور )شركت فروزان(

    شركت فروزان در سال 1375 در زمينى به مساحت 50000 متر مربع و 2500 متر مربع زير بنا با سرمايه ‏گذارى 5275 ميليون ريال و با اشتغال زائى 75 نفر به منظور توليد مرغ منجمد بسته‏ بندى شده و تهيه پودر گوشت تأسيس شده است.

    اين كشتارگاه قادر است در 8 ساعت كار روزانه 16000 قطعه مرغ و در حدود 2 تن پودر گوشت توليد نمايد.

    استفاده از ضايعات و تبديل آن به پودر گوشت ضمن تأمين قسمتى از نياز پروتئينى مورد نياز در جيره غذائى دام و طيور از تجمع ضايعات و ايجاد آلودگى در اطراف شهرها جلوگيرى مى‏كند.

  كارخانه شير پاستوريزه و فراورده‏هاى لبنى بيرجند

 اين واحد توليدى در سال 1376 جواز تأسيس دريافت داشته در زمينى به مساحت 11760 متر مربع در محل شهرك صنعتى بيرجند با زير بناى 1500 متر مربع شامل سالن ‏هاى توليد، آزمايشگاه ها، انبار، سردخانه‏هاى زير و بالاى صفر، قسمت‏هاى ادارى و سرايدارى، آسايشگاه هاى كارگرى و تأسيسات لازم احداث گرديده است. كل سرمايه‏اى كه صرف احداث وراه اندازى اين واحد گرديده، يك ميليارد ونهصد ميليون ريال مى‏باشد كه از اين مقدارمبلغ نهصد و پنجاه ميليون ريال از محل تبصره 3 قانون بودجه توسط بانك ملت پرداخت گرديده است. ضمناً تمام ماشين آلات اين كارخانه توسط صنعت گران ايرانى ساخته شده است.

اين واحد از تاريخ 22/11/77شروع به كار نموده و در هر شيفت كارى 25 نفر اشتغال به كار دارند. ظرفيت توليد شير پاستوريزه در حال حاضر روزانه در هر شيفت 10 تن مى‏باشد كه قابل توسعه در هر نوبت كارى تا 20 تن است. محصولات توليدى اين كارخانه شامل موارد زير است:

 الف. شير پاستوريزه و شيركاكائو.

 ب. ماست تازه كم چرب و پرچرب، ماست چكيده، ماست خامه‏اى و ماست ميوه ه‏اى.

 پ. دوغ در ظروف 2 و 4 ليترى

 ت. خامه

    محصولات اين شركت در سطح شهرستان هاى بيرجند، نهبندان، قاين، زابل، زاهدان و مشهد توزيع مى‏گردد و در سطح شهرستان بيرجند داراى 60 عامل فروش مى‏باشد.