فصل چهاردهم

     اقتصاد صنعتى و معدنى

    بخش اول : صنايع دستى

 مقدمه

    فقر عمومى منطقه از دير باز روستائيان را به سوى استفاده از هر امكانى در راه تأمين مايحتاج خود سوق داده و در نتيجه فعاليت هائى مانند ريسندگى،بافندگى، سبدبافى، زيلوبافى، گليم و جاجيم‏بافى، كوزه‏گرى، تهيه عرقيات، آهنگرى، نجارى، زرگرى و از همه مهم‏تر قالى‏بافى از زمانهاى گذشته در اين سرزمين رايج بوده است.

    صنايع دستى به جهت استفاده از امكانات محلى، اشتغال زائى، ايجاد ارزش‏افزوده، باتوجه به اصالت‏هاى فرهنگى و سنتى وعادت محلى از اهميت ويژه‏اى برخوردار است.

    صنايع دستى بيرجند شامل 18000 دار قالى و قاليچه، چندين واحد نمدمالى، چندين واحد كفاشى، 3000 واحد گليم بافى و جاجيم بافى، 200 باب فروشگاه مواد اوليه قاليبافى و نيز چندين كارگاه آب نبات سازى و قندريزى، دوزندگى، تانكر سازى و صنايع در و پنجره‏سازى چوبى، آهنى، و آلومينيومى‏و.... مى‏باشد.

    صنعت قالى و قاليبافى به طور مجزا معرفى خواهد شد. دراينجا اهم صنايع دستى بيرجند در گذشته و حال معرفى مى‏گردد.

 اهمّ صنايع دستى بيرجند

 1- صنايع بافندگى: قالى، قاليچه، جاجيم،پلاس، گليم و نمد

 - انواع پارچه‏هاى نخى شامل: قديفه، بقبند، سارق، صافى، دستارخان (صافى راه راه)، چارپوشاله (نوعى پارچه)، چادر شب، كرباس، لُنگ، سفره توتى و حوله (گاهى ابريشمى) است.

 - انواع بافتنى پشمى و كركى شامل: دستكش، جوراب، كلاه، بولوز، ژاكت، شال گردن، روسرى، مچ پيچ (پاتاپيچ) وانواع پارچه‏هاى ابريشمى، پشمى و كركى شامل: روتختى، برك (پارچه كلفت كركى)، روفرشى، سوزن دوزيهاى سنتى، قارت (كه جنس آن از مو و يا پشم مى‏باشدو بيشتر چوپانان از آن به عنوان پالتو استفاده مى‏كنند) است. پارچه‏هاى كركى مود به نام بَرَكْ است كه از دوام و زيبائى خاصى برخوردار بود و متأسفانه درحال حاضر كمتر بافته مى‏شود.

 قديفه : عبارت از ملحفه است و درمحل از نخ پنبه سفيد، يا زرد و گاهى با نخ ابريشم بافته مى‏شود.

 بُقْبَند: عبارت از چادر شب يا رخت خواب بند است و براى بستن رخت خواب استفاده مى‏شود

 سارق (بقچه): براى بستن و حمل وسايل حمام مورد استفاده قرار مى‏گيرد.

 صافى (دَسْتارخو): دستمال بزرگى است به ابعاد 1*1 متر كه مصارف مختلف دارد. از صافى براى خشك كردن ظروف و دست و صورت و نيز براى آبگيرى از پنير استفاده مى‏شود.

2- انواع كفش و گيوه: در اوايل قرن جارى شمسى‏انواع كفش و گيوه در بازارهاى بيرجند بفراوانى يافت مى‏شد. اكثر منازل بيرجند گيوه مى‏بافتند و از طريق آن امرار معاش مى‏كردند. انواع كفش معمول آن زمان عبارت بود از: چپّت، اُرسى، چارُق، ساغرى، گرجى، كتراك، پوزار، كندوره، كفش ساده زنانه (باسه نوع پاشنه: استخوانى، چوبى ساده، چوبى گلدار) و انواع گيوه با رويه و تخت متفاوت )در بين گيوه‏ها، گيوه شاهزيله بسيار معروف بود) 

 3- صنايع چوبى: انواع در و پنجره، صندوق، كرسى، لك لكى (چرخى كه با آن نخ را كلاف مى‏كنند)، چرخ چاه، جَلَكْ )دوك دستى كه با آن نخ مى‏بافند)، چرخ نخ‏ريسى، گاوآهن ايرانى )قسمت‏هاى چوبى آن(، شانه )براى خرمنكوبى(، جام )چهارشاخ چوبى كه براى باد دادن خرمن و جدا كردن دانه از كاه به كار مى‏رود(، پارو، ماله و....

  4- صنايع كوزه‏گرى: در بيرجند و بويژه در روستاى شاهزيله بخش خوسف، ساخت وسايل سفالى متداول بود و انواع وسايل سفالى شامل: سبو، كوزه، تنور، گلينه، خشت، آجر، قلّك، كاسه، تغار، تغارچه، كندوك، خم، تنگ، تنگلى، قليان، دوگوشى و كوزه دودسته دار، ليوان، قدح، ابريق، نو(ناى(، نوچه (نايچه(، گلدان، آجرهاى منقش و.... ساخته مى‏شد.

 5- سبد بافى: اين هنر هنوز در برخى از روستاهاى بيرجند تداوم دارد. براى ساخت انواع سبد از ساقه‏هاى لطيف، بيد، بادامك، گز و ساقه انواع غلات بويژه گندم وجو استفاده مى‏شود. انواع سبد عبارتند از: سبد معمولى، شلغم شوى، گربه تاز، كالك بيز، تگيج، تختك، سبد دوك ريسى، سفتوك، شولگ، كواره (كباره( و قفس پرندگان كه در قسمت گويش بيرجند توضيح داده شده‏اند.

  6- صنايع فلزى : انواع بيل، كلنگ، گاوآهن، كلوخ كوب، افسار، دهنه، لجام، ميخ طويله، مقراض، تيشه، منقل، چهارشاخ، چكش، نعل، تبر، قندشكن، قندبر، داس، منگال، چاقو، ارّه، انواع ديگ، و ظروف مسى شامل كاسه، بشقاب، سينى، ديس و ظروف چهار گوش، قفل، ميخ، شن كش، كفگير، ملاقه، انبر، آتش گردان و... است.

  7- عرقيات: باتوجه به وفور گياهان داروئى و عدم دسترسى به پزشك و داروهاى شيميائى، مردم بيرجند بويژه روستائيان از گياهان داروئى و عرقيات آنها به حد وفور براى درمان بيمارى هاى مختلف استفاده مى‏كنند. عرقيات گياهانى از قبيل نعناع، شاهتره، كاسنى، گل محمدى، شويد، مرزه، و چهل گياه (كه عرق چندين گياه باهم گرفته مى‏شود( هنوز نيز مرسوم است.

 8- حلبى سازى: شامل ساخت انواع ليوان، سطل آب، اجاق فرنگى، آفتابه، قيف نفتى، ظرف نفت، چراغ موشى، تلمبه نفتى، لوله بخارى، هواكش، بشكه آب و .... است

  9- زرگرى: تبديل نقره و طلا به انواع اشياء ظريف و زيبا از قبيل: جا استكانى، سرقليان، آئينه و شمعدان، جا ليوانى (شربت خورى(، قندان، سينى، كاردو چنگال و قاشق، و اشياء زرين از قبيل گردن بند، سينه‏ريز، دستبند، انگشترى، گوشواره، حلقه و... است.

  10- سوزن دوزى سنتى: چشمه دوزى، آجيده دوزى، ابريشم دوزى، خامه دوزى، بُرُدْرِى دوزى، پيله دوزى، مليله دوزى و قلاب بافى نيز از هنرهاى ظريفه متداول بيرجند بوده است.

 11- صنايع پوستى : مشك، غربال، انبان، زه كمان، دف (دايره(و پوست براى مصارف كيف، كفش، كمربند و... است.

 12- گل دوزى: ازهنرهاى رايج در خانه‏ها بود و كمتر دخترى بود كه اين هنر را نداند و براى به خانه شوهر رفتن نسبت به گل دوزى روتختى، بقچه حمام، روميزى، دستمال سفره، روبالشى و پارچه روى لباسى و از اين قبيل اقدام نكند.

  13- مسگرى: كار مسگران شامل دو بخش بود : بخش اول ساخت وسايل مسى از قبيل قَلِف (قابلمه(، قلف چه، آبگردان، تاس، آفتابه، آفتابه لگن، مجمعه (سينى(، پاتيل (ديگ(، كفگير، ملاقه، پيه‏سوز..... و بخش‏دوم شامل برطرف كردن زنگ، و دوده ظروف و سپس لعاب دادن ظروف مسى باقلع بود.

  14- ساير صنايع دستى بيرجند: درگذشته و تاحدودى زمان حال، خيّاطى، بّراشى (وصله‏كردن دو يا چند قطعه شكسته ظرف چينى يا بلور(، پنبه زنى، پشم زنى، حلاجى (جداكردن پنبه از پنبه‏دانه(، نخ ريسى )توسط دوك(، رنگ‏رزى، روى‏گرى، روغن كشى (خراّسى(، صابون پزى، علاّفى‏و... معمول بوده است.

 15- صنايع غذائى خانگى : غذاهاى محلى شامل: قوروت (كشك(، قوروت خُنك(1( (كه از كشك و آب سبزيها تهيه مى‏شود(، قاتق بنه(2) (سوپ بنه كه از كوبيدن بنه و ساييدن آن در تغارچه و اضافه نمودن گردوى سائيده و سير و نمك و فلفل و گاهى آب سبزيها پس از جدا شدن پوست آن تهيه مى‏شود(، كشك سالارى ) كه‏از مخلوط آرد و ماست وآبغوره و زردچوبه به دست مى‏آيد و پس‏از خشك كردن و ساييدن تحت عنوان كشك زرد يا كشك سالارى مصرف مى شود.(،

    گاورس پلو(3)، خُشتِلى پلو (رشته پلو(، ساورى )گندم پلو كه از گندم پخته خشك كرده و دست آس كرده تهيه مى‏شود(، عدس پلو، گوشت داغ، گُرماست (مخلوط شير وماست(، شير برنج، توگى )مانند شير برنج است منتهى به جاى برنج از آرد ارزن استفاده مى‏كنند(، فَلَه (آغوز گوسفند ويا گاو كه پس‏از شيرين كردن از آن به عنوان سوپ استفاده مى‏شود( انواع اشكنه(4) شامل اشكنه عدس، گشنيز و شنبليله،ماقوت (حريره نشاسته(، فرنى (آرد برنج(، آش برنج، آش رشته، آش گندمشير، آش قلور (بلغور = گندم دستاس  شده كه با گوشت و حبوبات پزند(، بزباش )مخلوطى است از حبوبات بويژه نخود و عدس، آرد ، گوشت و پياز داغ(، قاتق چغندر )مخلوط چغندر و عدس(، نان جوش، چكمال )مخلوط نان پتير و كره يا روغن حيوانى( مستابه )مخلوط قوروت و آبگوشت(، كاچى گندمشير )گندمى راكه در شير جوشانده و خشك كرده‏اند بانخود، سيرداغ و پياز داغ و كمى آرد و گوشت داغ مى‏پزند.

 16- صنايع نانوائى : شامل انواع نانهاى لواش، پتير (فتير(، كماج، تفتان و... اين نانها بقدرى لذيذ و به مقدار مناسب تهيه مى‏شد كه هرگز ضايعاتى نداشتند، بعلاوه دوره‏هاى كلفت نان لواش براى نان جوش كنار گذاشته مى‏شد. )نان جوش رااز دم كرده اضافات نان در روغن و پياز و مختصرى آب تهيه مى‏كردند(.  در روز 15 شعبان يا روز برات رسم است كه هر خانواده براى اموات خود نان پتير و يا كماچ (كماج( و يا انواع ديگر نان مى‏پزد و براى پذيرائى از ميهمانان بر سر مزار افراد خانواده خود مى‏برد.

17- خشكه بار: خشكه‏بار بيرجند شامل ميوه‏هاى خشك شده از قبيل پَخْتَه هلو (برگه هلو(، پخته زردآلو، سيب درختى برگه شده، توت خشكه، (كشت توت(، كشمش، عناب و سنجد و غدد ريشه پخته شده و خشك شده مانند چغندر، شلغم و هويج تحت عنوان پُختوك  و يا پخُتيك و نيز آجيل‏هاى محلى مانند گردو، بادام، پسته، بادام كوهى (مغز دَك( شاهدانه، تخم هندوانه، تخم كدو، بلبلى (هسته زردآلو( شور شده و كشك زيره‏دار مى‏باشد.

  18- انواع شيرينى شامل: روور كرده (دو ورقه‏نان كه در وسط آن شيره انگور و گردو مى‏گذارند مانند بستنى‏هاى امروزى(، زنجبيلى، نان لوله، نان پنجره، كلّه كنو (كه به صورت كروى مى‏باشد و از مخلوط شاهدانه و خرما تهيه مى‏شود(، و كلّه كنجد )كه ازكنجد و خرما تهيه مى‏شود.( است.