هنرمندان و پيش كسوتان صنعت فرش دستباف بيرجند

    در يكصد سال اخير درشهرستان بيرجند وقاين توليدكنندگان با همت و بافنده ‏هاى ارزشمندى وجود داشته كه اسامى اين عزيزان در فهرست جداگانه‏اى آورده شده است. دراينجا لازم مى‏داند پيرامون بعضى از آنها توضيحات بيشترى داده شود.

    حاج محمد مهدى صمدى باتوجه به اينكه قيمت قالى دراوايل قرن حاضر براساس ذرع مربع (سانتى‏متر مربع 104*104=10816) و اجزاى آن شامل گره معادل 116 ذرع  وبهر معادل14 گره، خريد وفروش مى‏شد وتعيين مساحت براى اكثر افراد كار ساده‏اى نبود) باوجودى كه از سواد كافى برخوردار نبود، درسال 1309 كتابى تحت عنوان »ذرع مربع قالى« به چاپ رسانيد كه از استعداد فوق‏العاده او حكايت مى‏كند.

    از بافندگان قديمى فرش مى‏توان از ملا اسماعيل دستگردى (دستگردمود) و فرزندان او بويژه حسين كه شهرت قالى سعدى را به او منسوب مى‏دانند، نام برد. ملااسماعيل در آغاز جوانى چند سالى در درخش و سپس با چهار فرزند پسر وسه دختر خود به مود باز مى‏گردد. ملا اسماعيل، روحانى بود و تمام فرزندان او سمت مروج قالى بافى را در منطقه مود به عهده داشتند و سبب اشتهار روزافزون قالى مود را فراهم ساختند. حاج حسين در سال 1333 در سن 90 سالگى به رحمت ايزدى پيوست.

   حاج حسين امينى در 50 سال اخير در زمينه بافت قالى‏هاى نفيس بااستفاده از مواد اوليه مرغوب و رنگ‏ هاى گياهى كوشش بسيارى نموده است. وى اولين فردى مى‏باشد كه در بيرجند درسال 1325 يك كارگاه بزرگ قالى بافى كه از نظر بهداشتى و تأمين كانونهاى حرارتى مورد تأييد بود ومى‏توانست همزمان با سرپرستى كافى چندين قالى در اندازه و رنگ و طرح يكسان توليد نمايد، داير نمود. قالى‏هاى امينى در داخل وخارج از كشور از شهرت خوبى برخوردار است.

    شادروان حاج على اعتبار باعلاقه وكوشش خستگى‏ناپذيرى با دايركردن يك دستگاه حلاجى در سال 1353 و يك كارخانه نخ ريسى پشم در سال 1354 ونيز چندين كارگاه رنگرزى و ايجاد فروشگاه و صدور خامه رنگ شده به ساير شهرستانها خدمات ارزشمندى به صنعت فرش دستباف‏ انجام داده است. ليكن در اوج سازندگى و صدور قالى و قاليچه به آلمان به علت تصادف در سال 1374 دار فانى را وداع گفت.

    فهرست كارفرمايان، طراحان، نقاشان و بافندگان نمونه قالى (زن ومرد) در قرن حاضر خورشيدى وهمچنين مديريت‏ هائى كه درامر ترويج قاليبافى ومربيانى كه در امر آموزش صنعت قالى بافى در حال حاضر در شهرستان بيرجند خدمت مى‏نمايند به شرح جدولهاى 72 و73 آورده شده است.

  آموزش فرش بافي در بيرجند

1.دانشواحد بيرجند باتوجه به اهميت صنعت فرش در منطقه جنوب خراسان، از مهر ماه 1372 با پذيرش 28 دانشجو، دوره كاردانى "علمى -كاربردى" صنعت فرش را تأسيس نموده و علاوه بر انتخاب اساتيد مجرب و ماهر، كارگاه هايى در زمينه‏هاى طراحى، عكاسى، رنگرزى و شيمى رنگ‏ها براى تعليم عملى دانشجويان پيش بينى نموده است. اين دانشگاه موافقت سازمان مركزى دانشگاه آزاداسلامى را مبنى بر گشايش دوره كارشناسى فرش اخذ نموده و اميد است بزودى كارخود را در اين زمنيه با گرايش‏هاى بافت، نقشه ‏كشى، رنگرزى و مرمت آغاز نمايد.

    دردانشگاه آزاد اسلامى بيرجند خانم صباحت جمشيدى و آقايان صالح اعلمى در زمينه بافت و مرمت، محمد صميمى، و هاشم زهرائى در مورد نقشه‏كشى، حسن كامياب در مورد ارزيابى، محمدعلى بيدختى در زمينه سبك‏هاى فرش، محمد احمدى مقدم و سيد غلامرضا سعيدى در زمينه رنگرزى وخانم معصومه اطمينان در مورد طراحى سنتى آموزش مى‏دهند.

واحد بيرجند باتوجه به اهميت صنعت فرش در منطقه جنوب خراسان، از مهر ماه 1372 با پذيرش 28 دانشجو، دوره كاردانى "علمى -كاربردى" صنعت فرش را تأسيس نموده و علاوه بر انتخاب اساتيد مجرب و ماهر، كارگاه هايى در زمينه‏ هاى طراحى، عكاسى، رنگرزى و شيمى رنگ‏ها براى تعليم عملى دانشجويان پيش بينى نموده است. اين دانشگاه موافقت سازمان مركزى دانشگاه آزاداسلامى را مبنى بر گشايش دوره كارشناسى فرش اخذ نموده و اميد است بزودى كارخود را در اين زمنيه با گرايش ‏هاى بافت، نقشه‏ كشى، رنگرزى و مرمت آغاز نمايد.

    دردانشگاه آزاد اسلامى بيرجند خانم صباحت جمشيدى و آقايان صالح اعلمى در زمينه بافت و مرمت، محمد صميمى، و هاشم زهرائى در مورد نقشه ‏كشى، حسن كامياب در مورد ارزيابى، محمدعلى بيدختى در زمينه سبك‏ هاى فرش، محمد احمدى مقدم و سيد غلامرضا سعيدى در زمينه رنگرزى وخانم معصومه اطمينان در مورد طراحى سنتى آموزش مى‏دهند.

   2. جهاد سازندگى باهمكارى آموزش و پرورش شهرستان بيرجند اقدام به تأسيس دبيرستان كار ودانش در رشته هنر فرش نموده كه تا به حال چندين نفر از اين دبيرستان موفق به اخذ ديپلم گرديده‏اند.در اين دبيرستان خانم‏ها غفارى، كياسنجى و حاجى پور اشتغال به تعليم دراين زمينه دارند.

    3. مركز آموزش فنى وحرفه‏اى نيز داراى يك شاخه قاليبافى براى تعليم علاقه‏مندان در دوره‏هاى سه ماهه مى‏باشد. دراين مركز خانم قاسمى و چندنفر ديگر به تعليم اشتغال دارند.

    4. شركت تعاونى فرش دستباف بيرجند نيز تاكنون چند دوره سه ماهه وياكمتر براى نوآموزان قاليبافى داير كرده‏است.

    5. آموزشگاه تارو پود نيز در شهر بيرجند به تربيت هنر جو در زمينه فرش مى‏پردازد. در اين آموزشگاه خانم‏ها صباحت جمشيدى و زهرا بوشادى به آموزشهاى لازم اشتغال دارند.

  صنعت فرش دستباف از ديدگاه توسعه روستائى

     صنعت فرش در روستاها موجب اشتغال و استقرار روستائيان را در محيط زيست خود فراهم مى‏سازد و در سطح مملكت ايجاد درآمد ارزى مى‏كند. به طورى كه ‏مقام آن از نظر ميزان ارز آورى بعدازنفت قراردارد. صادرات 2133 ميليون دلار فرش در سال 1373 از پتانسيل بالقوه اين صنعت حكايت مى‏كند.

    به موجب بررسى هاى انجام شده توسط مركز آمار ايران در سال 1373 بالغ بر 962590 خانوار در كشور (مشتمل بر 6/200/709 نفر) داراى دار قالى بوده‏اند كه 1879878 نفر روى آنها كار مى‏كرده‏اند. حدود 84 درصد شاغلان صنعت فرش را زنان تشكيل مى‏دهد. بدين ترتيب نقش صنعت فرش‏در ايجاد اشتغال روشن مى‏شود. چنانچه به صنايع جنبى فرش كه بالغ بر 45 رشته مى‏شود نيز توجه گردد، به اهميت صنعت فرش‏درايجاد اشتغال بيشتر پى برده مى‏شود .

   صادرات فرش صرف نظر از ارز آورى، از هنر، خلاقيت و تجلى فرهنگ اصيل ايرانى حكايت دارد. بنابراين از لحاظ معنوى نيز حائز اهميت است و از پشتوانه تاريخى مستحكمى برخوردار مى‏باشد. امروزه نيز پشتوانه عظيم فرهنگى وهنرى اين صنعت موجب شده كه فرشهاى دستباف ساير كشورها به نام كشور ما عرضه شود و با كمال تأسف به لحاظ كيفيت نامطلوب خود لطمه شديدى به بازار فرش ايران وارد ساخته است. خاصه اينكه فرشبافان و صادر كنندگان نيز برخلاف گذشته كيفيت توليد را فداى كميت ساخته‏اند.

    هرگونه ركود در اين صنعت نه‏ تنهامنجر به‏ بيكارى توده‏ هاى عظيمى از روستائيان وحتى ساكنين شهرها مى‏شود، بلكه به تبع آن مشاغل مرتبط به اين صنعت نيز كه تعداد آنها بيشتر از تعداد فرش بافان مى‏باشد، آسيب خواهد ديد و نتيجتاً به اقتصاد كشور لطمات جبران ناپذيرى وارد خواهد آورد و روستاها را خالى‏از سكنه خواهد نمود و امر توليد كشاورزى را به خطر خواهد انداخت.

  مواد اوليه براى بافت قالى

    سه ماده اوليه به نامهاى تار، پود و پرز در بافت قالى مشاركت دارند:

    1. تار عبارت از رشته‏ هاى موازى عمودى است كه از پنبه، پشم و يا ابريشم تشكيل شده است.

    2. پود عبارت از رشته ‏هاى موازى افقى است كه از بين رشته‏هاى تار مى‏گذرد. جنس پود نيز ممكن است از پنبه، پشم و يا ابريشم باشد.

    3. پرز عبارت از گوشت قالى مى‏باشد كه سطح خارجى قالى را مى‏پوشاند وبوجود آورنده طرح و رنگ‏هاى مختلف مى‏باشد. پرز نيز ممكن است از پشم، كرك ويا ابريشم باشد.

     تار و پود قالى‏ها در بيرجند معمولاً ازنخ پنبه‏تابيده شده است كه به آن "ريس" مى‏گويندو پرز از نخ پشم (خامه) است. نخ ابريشم نيز در برخى از قالى‏ها و در بعضى از نقاط قالى بويژه در سرترنج ‏ها و لچكى‏ها به منظور زيبائى به‏كار مى‏رود. اين قالى‏ها به قالى‏هاى گل ابريشم موسوم مى‏باشند.

    گاهى از مواد ديگرى مانند مو به جاى پنبه در تار و پود و از كرك به جاى پشم در پرز قالى استفاده مى‏شود. ولى از نظر مقاومت و اقتصادى بودن تركيب نخ پنبه درتارو پود و پشم درپرز قالى از ساير مواد بهتر، با دوامتر و متداولتر است.

    بهترين پشم، پشم بهاره مى‏باشد كه از روى بدن حيوان زنده چيده شود. اين پشم‏ ها داراى طول بيشترى مى‏باشند. پشم‏ هاى دباغى شده كه بااستفاده از مواد قليائى از روى پوست جدا مى‏شود، براى قاليبافى مناسب نيست.

    با توجه به اينكه گوسفندان بر روى خاكهاى خشك و مرطوب و برروى گياهان مى‏خوابند پشم آنها فوق ‏العاده كثيف و چرب مى‏باشد. از اين رو براى اينكه پشم‏ ها كاملاً تميز شوند اولاً بايد اجزاى اضافى آنها حذف گردد، ثانياً چربى آنها گرفته شود و ثالثاً براى اينكه به طور يكنواخت رنگ پذير باشند، سه بار مورد شستشو قرار گيرند. يك بار قبل از پشم چينى و بارديگر پس از پشم چينى وبعداز ريسندگى و با رسوم پس از رنگرزى كه رنگ‏ هاى جذب نشده شسته شوند .

    براى شستشوى پشم و نخ بايد از شوينده ‏هاى خاصى استفاده گردد كه خاصيت قليائى نداشته باشند.

 نوع پشم به كار رفته براى پرز بايد از يك ضخامت متوسط انتخاب شود. از پشم فرفرى و مجعد نبايد استفاده گردد (پشم‏ هاى مجعد حالت فنرى ندارند و بر روى هم مى‏خوابند.

  رنگ در صنعت فرش

    دو دسته از مواد در رنگ آميزى نخ (پنبه، پشم وابريشم) به‏كار مى‏روند:

 - مواد رنگزاى آلى، كه منشاء گياهى يا حيوانى دارند.

 - مواد رنگزاى غير آلى، كه شامل مواد معدنى وموادى هستند كه به طور مصنوعى توليد مى‏شوند.

  الف) رنگ‏ هاى گياهى

    رنگ‏ هاى به كار رفته در قالى تاريخى پازيريك نشان دهنده آن است كه ايرانيان قبل از ظهور اسلام با گياهان رنگى مانند اسپرك، روناس، نيل‏و... مأنوس بوده‏اند. با استناد به اظهار نظر پروفسور- رودنكو كه بافت قالى پازيريك را منتسب به خراسان بزرگ مى‏داند (1 ص 1)، مى‏توان به‏كاربرد طولانى رنگ‏هاى گياهى و لزوم توجه به آنها دراين منطقه اشاره نمود.رنگ‏هاى گياهى واجد اختصاصات زير مى‏باشند:

 1. استخراج رنگ ‏هاى كم وبيش متنوع از يك گياه در سنين مختلف ودرمناطق مختلف.

 2. برخلاف رنگ‏ هاى معدنى و شيميائى كه به مرور زمان گردوخاك را جذب كرده و كدر مى‏شوند، رنگ‏ هاى گياهى با گذشت زمان و با پاخوردن ثبات و شفافيت خاصى پيدا مى‏كنند.

   3. صرفه اقتصادى، عدم پرداخت پول واستفاده از گياهان محلى كه در دسترس مى‏باشند.

 4. عدم وابستگى اقتصادى (عدم ارز برى)

 5. رنگ‏هاى گياهى داراى واكنش خنثى و يا كمى اسيدى مى‏باشند و برروى نخ تأثير نامطلوبى ندارند.

 6. رقابت با عرضه كنندگان فرش هائى كه از رنگ‏هاى شيميائى استفاده مى‏كنند. (فروش بهتر و بيشتر و جلب رضايت متقاضيان)

    بايد دانست كه در صنعت رنگ آميزى پشم، پنبه و ابريشم با رنگ‏ هاى گياهى، صرف نظر از استفاده از اجزاى گياهى از مواد معدنى از قبيل زاج سفيد 12H2O) و  (K Al)SO2)4 زاج سياه )سولفات مضاعف آلومينيم‏وآهن)، جوهر ليمو يا اسيد اگزاليك (COOH(2) كه يك ماده آلى سمى است، سود سوزآور (NaOH)و گردنيل يا هيدروسولفيت سديم (Na2S2O4) كه براى حل نمودن نيل‏درآب به ‏كار مى‏رود، به نسبت‏ هاى مختلف به منظور ايجاد رنگ ‏هاى ثابتى كه در طول زمان بر درخشش آنها افزوده شود، اقدام مى‏كنند. در واقع ازاين مواد به عنوان دندانه استفاده مى‏شود. فهرست گياهانى كه‏در رنگرزى  در بيرجند از آنها استفاده مى‏شود به شرح جدول شماره 75 است.

 ب) مواد رنگرزى حيوانى

    مهم‏ترين ماده رنگزاى حيوانى قرمزدانه است. قرمزدانه حشره‏اى ازنوع شپشك سپردار به نام انگليسى Cochineal و به نام علمى Cocus cacti )15) از خانواده  Coccideaeمى‏باشد. قرمزدانه چيزى جز بدن خشك كرده شپشك ماده نمى‏باشد. اين حشره بومى مناطق گرم آمريكاى مركزى و مكزيك است و بعدها به اروپا و جزاير قنارى جائى كه كاكتوس (گياهان گوشتى بيابانهاى خشك وگرم) به حد وفور براى تغذيه آن وجود دارد، منتقل گرديده است. در حال حاضر از اين حشره در مكزيك و ازاكا كه كشت زارهاى فراوان گياه كاكتوس اپونسپا  (Opuncia ciccinellifera)وجود دارد وبراى تغذيه آن بسيار مناسب است، بهره‏ بردارى مى‏شود. هر حشره ماده در حدود 1000 تخم مى‏گذارد كه اين تخم‏ ها بزودى در هواى گرم تفريخ حاصل كرده و پوره‏ها خود را به برگ هاى كاكتوس جهت تغذيه مى‏رسانند. وقتى بدن آنها به علت تخم زياد متورم شد، نسبت به جمع‏آورى آنها اقدام مى‏كنند. درطول سال 3 تا 4 بار اين حشره جمع‏ آورى مى‏گردد. نسبت حشره‏هاى نربه ماده معمولاً 1 به 100 يا 1 به 200 مى‏باشد و حشرات نر ارزشى ندارند.

  حشرات براى فروش بايد خشك شوند. وزن آنها دراثر خشك شدن به 13 تقليل مى‏يابد. معمولاً براى خشك كردن به سه شيوه اقدام مى‏كنند:

 1. بافروبردن حشرات درآب جوش

 2. باگذاشتن آنها درداخل تنور (Oven)

 3. با ريختن آنها برروى يك سطح داغ

 شيوه اولى بهترين طريقه است، زيرا دراين طريقه، رنگ قرمزدانه به رنگ قهوه اى قرمز مى‏گرايد و ضمناً ترشحات سفيد رنگ داخل چروكهاى بدن شپشك تا حدودى شسته مى‏شود. در طريقه دوم، ترشحات سفيد قرمز دانه ‏ها پاك نمى‏شود وضمناً رنگ آنها به خاكسترى مى‏گرايد. درحالت سوم رنگ شپشك به سياهى ميل مى‏كند.

    قيمت قرمز دانه به طريقه خشك كردن آن بستگى دارد. اضافه مى‏شود كه 70000 حشره خشك يك پونه (450 گرم) وزن دارد. در سالهاى اخير با توليد رنگ‏هاى شيميائى، كشت و كار كاكتوس و پرورش اين حشره در بسيارى از نقاط تعطيل شده، ليكن هنوز در مكزيك و برخى مناطق ديگر ادامه دارد.

    رنگ قرمز دانه مانند رنگ‏هاى گياهى از ويژگى‏هاى خاصى برخوردار است كه نمى توان براى آن معادلى قائل شد. در بيرجند چند نوع قرمز دانه با كيفيت‏هاى مختلف از كشورهاى مكزيك، هندوستان واسپانيا وارد مى‏شود. نوع اسپانيائى كه از بقيه بهتر است وقتى خالص مى‏باشد به شراب كش ووقتى ناخالص است به گچ كش موسوم مى‏باشد .(مصاحبه با رنگرزهاى بيرجندى).

ج ) مواد رنگزاى معدنى و مصنوعى (شيميائى)

    اولين رنگ‏ هاى شيميائى از كشورهائى نظير انگلستان، فرانسه، لهستان، ژاپن ، چين‏و آلمان به ايران صادر گرديده است. امروزه اكثر رنگ‏هاى شيميائى از چهار كشور چين ،آلمان ، سويس و انگلستان به ايران وارد مى‏شود. ضمناً در تبريز در كارخانه »بوياخ ساز« به ساخت رنگ‏هايى پرداخته شده است. لازم به توضيح است كه رنگ‏هاى چينى مربوط به‏ شركت يوها، رنگ ‏هاى آلمانى مربوط به كارخانه‏هاى هوخست و باير مى‏باشد.