|
يك قالى (قاليچه) ازخارج به داخل مىتواند شامل قسمتهاى زير باشد: كتبه، لچكى، متن و ترنج . (درقالىهاى ساده يا افشان لچك و ترنج وجود ندارد.) الف- حاشيه يا كتبه (كتيبه): در نقشه قالىهاى بيرجند برخلاف ساير نقاط ايران كه صرفاً به نقوش متن قالى بها داده مىشود، به كتيبه (به قول بيرجند بهاكتبه) نيز اهميتى همسنگ متن داده مىشود. از اين رو در اغلب طرحهاى بومى تعداد رديفهاى حاشيه به 10 رديف بالغ مىگردد. در نقوش حاشيهها از درخت هميشه سبز كاج كه سمبل طبيعت بيرجند مىباشد ونيز از انواع حيوانات، پرندگان، بته جقه ومناظر طبيعى به نحو بسيار مطلوبى استفاده مىشود. كتيبهها به قول آقاى وجدانى در حكم قاب عكس محسوب مىگردند كه هر قدر بر ظرافت و زيبائى آنها افزوده شود، برارزش عكس و يا در واقع متن قالى مىافزايد. |
|
كتيبه از خارج به داخل به ترتيب شامل ريشه هاى قالى (البته در سمت بالا و پائين قالى)، ساده باف (قسمت گليم بافت كه از يك رنگ مىباشد) زنجيره اول (كوهه، يا سلسله)، كتبه كوچك اول (خرد)، زنجيره دوم، كتبه بزرگ (كلو= كلان)، زنجيره سوم، كتبه كوچك دوم و زنجيره چهارم تشكيل مىشود. به طورى كه توجه مىشود، درواقع حاشيه قالى يا قاليچه داراى يك كتبه بزرگ است كه از دو طرف با كتبه هاى كوچك و زنجيرهها احاطه شده است. شايد يكىاز دلايلى كه به حاشيه، كتبه مىگويند عبارت از آن باشد كه معمولاً در وسط كتبه كوچك و يا كتبه بزرگ اسم بافنده و يا شركت توليدى آورده مىشود. ب - لچكى: به نقوش چهارگوشه متن "لچك" يا "اريب" مىگويند. نقش اين لچكىها بامتن خويشى دارد وبهآن زيبائى مىبخشد. در طرح ريزه ماهى پنج متن لچكى به شكل مثلث مىباشند. پ - متن قالى: متن قالى بر حسب طرح قالى بسيار متفاوت است و تحت عنوان طرحهاى قالى توضيح داده خواهد شد. |
|
ت - ترنج : قاليبافان جنوب خراسان به گل ميانى قالى "ترنج" مىگويند. معمولاً ترنج ممكن است داراى 2سرترنج دربالا و پايين باشد. كه دراصطلاح محلى بيرجندى به آنها، "كله ترنج" نامند. "كله ترنج" ممكن است به شكل سماور و يا كشكول و از اين قبيل باشد. ترنج امكان دارد به اشكال دايره، بيضى، لوزى، با نقش ها و رنگ ها و اندازه هاى مختلف باشد. نقشه هاى رايج قالى در شهرستان بيرجند در تحقيقى كهاز 1612 كارگاه قاليبافى در سال 1368 از مجموع 171784 دار قالى در سطح استان خراسان به عمل آمده 123 عنوان نقشه متمايز از يكديگر مشاهده شده است. براساس همين تحقيق در بازديدى كه از 238 كارگاه قاليبافى در شهرستان بيرجند به عمل آمده 22 عنوان نقشه به شرح جدول شماره 5 در دست بافت مشاهده شده است. به منظور آشنائى خوانندگان باطرحهاى متداول قالى در شهرستان بيرجند به بيان مهمترين آنها پرداخته مىشود. |
|
1. طرح ريزه ماهى: در حال حاضر اين طرح بيشاز طرحهاى ديگر در منطقه بيرجند رواج دارد. دراين طرح اشكالى به شكل ماهىهاى ريز توام با گل وگياه وجود دارد. دراين طرح نقشه قالى مىتواند بدون لچك و ترنج و يا با لچك وترنج باشد. در وسط فرش هائى با طرح ريزه ماهى لچك و ترنج دار، ترنج بزرگ و زيبائى (كه بى شباهت به خورشيد فروزان نيست) بافته مىشود. اين ترنجها با 16 يا 32 سرترنج كه به منزله شعاعهاى خورشيدى مىباشند، ديده مىشود. ترنجهاى خورشيدى بيرجند داراى ويژگىهاى زيادى هستند كه سبب معروفيت فرشهاى بيرجند را فراهم ساخته است. در هيچ يك از مناطق قالى بافى ايران، نقش خورشيد تا بدين حد جلوه نكرده است. شايد اين موضوع به آن جهت باشد كه "به قول سرپرسى سايكس" به اين منطقه درگذشته سرزمين خورشيد نيز مىگفته اند . 2. طرح بُتّه جقه (بوته جقه): از طرحهاى قديمى ومشهور بيرجند است كهدرحال حاضر بافته نمىشود دراين طرح اشكالى به شكل گلابى، بادام و يا از اين قبيل و به صورت افشان وجود دارد. |
|
3. طرح ربعى سعدى: در اين طرح تمام متن را گل وگياه وخطوط مارپيچى اسليمى پرمىكند. اين قالىها عموماً داراى لچك و ترنج مىباشند، امانقشه هريكاز سه قسمت متن، لچكها و ترنج با هم متفاوت است. گاهى ترنج به شكل سماور است كه داراى سركله مىباشد. اين طرح، از طرحهاى اصيل ومعروف دهستان مود است كه به نام طراح قديمى آن موسوم است. اين نقشه در مود، درميان، سربيشه و شركت سهامى فرش بيرجند بافته مىشود. 4. نقش كلهاسبى: در اين طرح در مركز قالى ترنجى وجود دارد كه 16 اسب بالدار دور تا دور آن قرار دارند. سراسر متن را گل و بوته مىپوشاند. زمينه قالى معمولاً كرم خاكى و شكلاتى كم رنگ است. در لچك اين فرشها دواژدها كه پشت به يكديگر كردهاند، ديده مىشود. 5. طرح خشتى: در اين طرح لچك و ترنج وجود ندارد، اما تمام متن را قابهاى مربع مستطيل كوچك يكاندازه كه در روى رديف و ستون قرار دارند، تشكيل مىدهد. در داخل هر قاب، نقش گل، بته جقه، برگ ، گلدان، درخت واز اين قبيل ديده مىشود كه در رديفهاى بعد به صورت متناوب بافته مىشوند. بافت اين نقشه در منطقه درخش، درميان و آسيابان معمول است. 6. طرح افشان: در اين طرح نقوش گل، برگ، شاخه درخت، پرندگان وحيوانات، و خطوط اسليمى به شكل منظم اما جدا از يكديگر در سراسر قالى بافته مىشود. كه به نام شكل اصلى متن موسوم است. نوع خاصى از اين طرح در شهرستان بيرجند به نام هفت رنگ، بافته مىشود كه در آن 7 رنگ مختلف به كار برده شده است. v |
|
مهمترين دهستان هاوروستاهاى توليدكننده فرش نمونه ونوع فرش آنها الف )بخش مركزى دهستان باقران: روستاهاى : اميرآباد، حاجىآباد دهستان مود: روستاهاى: مود، اسفزار، خراشاد، نوفرست، چاج نوع فرش: ربعى سعدى، ريزهماهى افشان، كيفيت در طراحى مىباشد. ب) بخش درميان دهستان فخرود: روستاهاى: مسك، زارگز، آويجان نوع فرش: ريزهماهى ترنج دار وافشان، كيفيت درطراحى دهستان قهستان:آسيابان، درخش، فضلآباد، كوشكك، خوان، درهعباس، پورخاص نوع فرش:ريزهماهى ترنج وافشان وكيفيت دربافت وطرح دهستان طبس مسينا: روستاهاى: دستگرد، طبس و احمدآباد نوع فرش: ريزهماهى ترنج دار كرمى، كيفيت در بافت است. |
|
پ) بخش خوسف دهستان خوسف: روستاهاى: آرك، دهن رود، سيوجان، بين آباد نوع فرش: تبريز، ريزهماهى ترنجدار، كيفيت دربافت وطرح دهستان قلعه زرى: روستاهاى: معدن قلعه زرى و بصيران نوع فرش: نائين وخشتى، كيفيت دربافت وطرح ت) بخش سربيشه روستاهاى: تجشك، لانو، خور و كلاته سليمان نوع فرش: ريزهماهى افشان، خشتى، رنگ گرم لاكى و گلانارى كيفيت دربافت و طرح. قالىهاى منطقه بيرجند وقاين دراندازههاى كوچك وبزرگ بافته مىشوند. اندازههاى بزرگ شامل اندازههاى 3/5*5=17/5 -3/5*4=14-3*4=12 و- 6*4=24 مترمربع مىباشند. اين قالىها بيشتر مصرف داخلى دارند. اندازه هاى كوچك شامل اندازههاى 2/5*3/5=9-2*3=6- 2*2/5=5- 2*2=4 و -3*3/5=10/5 متر مربعى مىباشند. اين قالىها بويژه در اندازههاى 2*2 و 2/5*2 به منظور صادرات به كشورهاى اروپائى هستند. |
|
قالىهاى با اندازه كوچك بيشتر در منطقه درميان و جلگه ماژان بافته مىشوند. در منطقه بيرجند وقاين براى بافتن قالى از دستگاه هاى عمودى گردان و زمينى (خوابيده) استفاده مىگردد. دردستگاههاى عمودى گردان، به ترتيب كه بر ارتفاع بافت افزوده مىشود قسمت بافته شده به دور تير پايينى پيچيده مىگردد. تيرهاى بالا و پايين وستونهاى دو طرف ممكن است از چوب و يا لوله فلزى باشد. البته در صورت اخير محورهاى بالا و پايين برروى ستون هاداراى چرخ ودنده مىباشند كه پيچاندن قالى را سهل وآسان مىسازد كارخانه هاى حلاجى، ريسندگى ورنگرزى پشم الف ) كارخانه هاى حلاجى اولين دستگاه حلاجى پشم بيرجند در سال 1352 بامشاركت آقايان محمد گلشنى، محمدعلى كريمپور، محمد فرهاديان و غلامرضا جلايرى نصب و مشغول به كار شد. ليكن كاراين دستگاه بيشاز چند سالى مداومت نداشت. دومين دستگاه حلاجى پشم، همان طور كه قبلاً گفته شد درسال 1353 توسط شادروان على اعتبار خريدارى و نصب گرديد كه تا چند سال قبل مشغول به كار بود. |
|
سومين دستگاه حلاجى توسط آقايان خامسان و محمدباقر بهدانى خريدارى ونصب گرديده كه كاراين دستگاه نيز پس از دو سال متوقف شده. ب) كارخانه هاى ريسندگى پشم اولين كارخانه ريسندگى پشم همان طور كه گفته شد درسال 1354 توسط شادروان على اعتبار در بيرجند نصب گرديده كارخانه مذكور در سنوات اخير فروخته شده است. درحال حاضر چهار كارخانه ريسندگى به اسامى زير مشغول بهكار است: 1) ريسندگى مود توسط شركت تعاونى فرش دستباف بيرجند 2) ريسندگى رحيمى در شهرك صنعتى 3) ريسندگى پرويز رحيمى در جاده زاهدان روبروى روستاى بجد 4) ريسندگى رمضان خسروى در شهرك صنعتى پ) كارگاه هاى رنگرزى نخ پشم درحال حاضر 5 كارگاه رنگرزى درنواحى مختلف شهر بيرجند وجود دارد. 1) رنگرزى خراشادى واقع در شهرك صنعتى بيرجند 2) رنگرزى رحيمى درمحل پمپ بنزين شعله بيرجند 3) رنگرزى شركت تعاونى فرش دستباف بيرجند در مود 4) رنگرزى اميرآبادى در روستاى اميرآباد 5) رنگرزى جعفرى در روستاى اميرآباد پائين |