مشاغل عمده مرتبط به فرش

    مشاغل عمده مرتبط به‏اين صنعت عبارت است از : پشم چينى، پشم فروشى، پشم شوئى، حلاجى، خامه ريسى، نختابى، رنگرزى، خامه فروشى، تهيه نخ پنبه، ريس فروشى، ساخت و فروش دار قالى، ابزار مربوط به بافندگى، ساخت دستگاه هاى حلاجى و ريسندگى، كارخانه‏هاى پنبه پاك كنى، توليد پيله ابريشم، فروش نخ ابريشم، پرداخت قالى، فروش وسايل پرداخت قالى، دلالى، تاجر وكاسب قالى، صادرات چى، رفوگرى، ارزياب، طراحى، نقاشى، چله‏ كشى، گره‏زنى، بافندگى، شستشوى قالى، كهنه‏ نماكردن قالى، گردگيرى و....

  مقدار توليد فرش در بيرجند

    سازمان جهاد سازندگى استان خراسان، درمورد متراژ فرش خراسان چنين اظهارنظر نموده "هرگاه هركارگاه در طول سال 22/4 متر مربع فرش ببافد، در اين صورت 171784 دار قالى قاعدتاً بايددر حدود 2/5 ميليون متر مربع فرش ببافد كه نصف توليد ايران است.

    بر روال فوق ‏الذكر چنانچه تعداد دار قالى بيرجند 18000 دستگاه در نظر گرفته شود، در اين صورت بايد در حدود 400/000 متر مربع قالى در سال بافته شود. ليكن شركت تعاونى فرش دستباف بيرجند ميزان توليد فرش خراسان را 1/000/000 متر مربع وميزان توليد بيرجند را 200/000 متر مربع برآورد كرده كه به حقيقت نزديك‏تر است.

  به طورى كه مشاهده مى‏شود اولاً طى 18 سال ميزان صادرات فرش از سال مبدأ (1360) هم كمتر شده است. اوج صادرات فرش درسال 1373 به مبلغ 2133 ميليون دلار بوده كه صادرات فرش درسال 1377 به 5% آن تنزل پيدا كرده است.

    اين مطلب دردناك است كه كشورهاى رقيب مااز قبيل چين، هندوستان، نپال، پاكستان و حتى افغانستان پيوسته بر كيفيت فرش هاى خود مى‏افزايند، ولى صادركنندگان كشور ما نه تنها با هم رقابت مى‏كنند بلكه با ارسال فرشهائى باكيفيت نامطلوب، بازار جهانى رااز دست مى‏دهند و موقعيت ايران را در سطح بين ‏المللى متزلزل مى‏سازند.

    در نخستين كنفرانس جهانى فرش ايران كه‏درخرداد ماه 1370 به مدت سه روز در شهر بن (كشورآلمان) برپاشد و در آن بسيارى از صاحب‏نظران و مسئولان كشور ما حضور داشتند، 20 راه حل براى رفع مشكلات توليد و صادرات فرش ارائه شده كه به ذكر اهم آنها اكتفا مى‏شود.

 1. تهيه مواد اوليه مرغوب و به ميزان كافى و ايجاد مراكز انحصارى فروش اين مواد در هر شهرستان

 2. توسعه و ترويج نقشه‏ هاى اصيل محلى وسعى در بهبود آنها وايجاد نوآورى

 3. تربيت نيروهاى متخصص در زمينه‏ هاى رنگرزى، بافت، طراحى، رفوگرى، شستشوى قالى، در سطوح مختلف

 4. تأسيس مركز مطالعات و بررسى‏هاى فرش ايران و شناخت ذوق و سليقه ملل مختلف در زمينه فرش ونيز آگاهى از قوانين، مقررات و نحوه توليد فرش در كشورهاى رقيب

 5. اعطاى تسهيلات بانكى و مالياتى براى صادر كنندگان

 6. جلوگيرى از صدور فرش هاى نامرغوب از لحاظ رنگ ، بافت ،طرح،سركجى‏و....

 7. ايجاد كارگاه هاى جمعى بافت فرش به منظور ايجاد فرش هائى با مشخصات يكسان

    هريسچيان رئيس اتحاديه صادركنندگان فرش ايران، دلايل اصلى ركود صادرات فرش ايران را مربوط به تصميم‏هاى دولت در ارديبهشت 1374 مبنى بر تثبيت نرخ ارز ونرخ‏گذارى نادرست قيمت فرش در گمركات ايران مى‏داند و با اين ترتيب نه تنها سال به سال از ميزان صادرات كاسته شده بلكه بازارهاى جهانى را نيز از دست ايران خارج ساخته است. هريسچيان اضافه مى‏كند در همين حال و احوال رقباى ما مانند هندو چين، نپال و پاكستان نه تنها از قوانين ومقررات بهترى براى صدور فرش برخوردارند بلكه دراين امر با برنامه ‏ريزي هاى منظم و مرتب، روز به روز بر كيفيت طرح، رنگ و بافت قالى خود مى‏افزايند. خاصه اينكه از نيروى كار ارزانتر، مواد اوليه مناسب و كارگاههاى بافت جمعى و مراكز پژوهشى و بانك‏ هاى اطلاعاتى وتبليغات جهانى برخوردار هستند. (روزنامه اخبار اقتصادى شماره 116)

    كيخسرو سبحه يكى ديگر از اعضاى هيأت مديره اتحاديه صادر كنندگان فرش مشكلات فرش ايران را به شرح زير مى‏داند:

 1) بى‏برنامه گى

 2) ضعف تبليغات وبازاريابى

 3) وجود رقبائى زيرك و قدرتمند

 4) عدم تمركز كارگاه هاى قاليبافى

 5) آگاهى كم توليد كنندگان و صادر كنندگان نسبت به سليقه خريداران

 6) نداشتن نوآورى

 7) بالابودن نرخ ارزيابى فرش هاى صادراتى

 8) قوانين متغير وبى‏ثبات وغير شفاف و روز به روز پيچيده ‏تر

 9) تفاوت ارز واريز نامه‏اى وارز صادراتى

 10) عدم حضور توليد كنندگان و صادر كنندگان در مجامع رسمى تصميم‏گيرى )روزنامه اخبار اقتصادى شماره 116)

  مشكلات فرش بافان خراسان

    در تحقيقى كه از 2328 كارگاه قاليبافى در سطح استان خراسان در سال 1370 توسط سازمان جهاد سازندگى خراسان به عمل آمده مشكلات فرش بافان به شرح زير عنوان شده است:

    1. گران بودن مواداوليه   85/2%

    2. قيمت‏ گذارى ناعادلانه قالى ونداشتن صرفه ‏اقتصادى   71/5%

    3. عدم تدارك به موقع مواد اوليه مرغوب و به ميزان كافى   60/7%

  4. نداشتن سرمايه كافى   56%

    5. پيداكردن كارى با درآمد بيشتر   40/9%

    6. نبود بازار فروش مشخص فرش   30/7%

    7. نداشتن بيمه تأمين اجتماعى‏ودرمانى   /23%

    8. وجود كارگاه هاى غيربهداشتى وشرايط سخت كارى   15/6%

     باشرح فوق از سويى بايد مشكلات فرش بافان را برطرف نمود و از سوى ديگر موانع صادرات را برطرف كرد تا صنعت قالى‏بافى به تعطيلى ويا به رخوت نگرايد. 

 فرهنگ و اصطلاحات فرش دستباف در بيرجند

  الف. دار قالى و ابزار مربوط به آن

 1. كارگاه: محلى كه فرش در آن بافته مى‏شود.

 2. دار: چهارچوبى كه فرش در درون آن بافته مى‏گردد.

 3. سَرِدار و زيردار: قطعات چوب و يا آهنى كه در قسمت بالا و پايين دار به صورت افقى قرار دارند.

 4. باهه راست و باهه چپ: دو ستون عمودى كه در طرف راست و چپ دار قرار دارند.

 5. شفت: چوب باريكى است كه درموقع پود دادن براى چپ و راست كردن چله‏ ها از آن استفاده مى‏شود.

 ب. مواد اوليه

 1. پرزين = خامه پشم

 2. تون يا شت = نخ چله

 3. پوت = پود ضخيم

 4. سرپوت = پود نازك

  پ. رنگ ونقشه

 1. تخم لاكى = قهوه‏اى سير

 2. آتشى = قرمز روشن

 3. لاكى = قرمز

 4. گل خار= صورتى

 5. كاهى = رنگ كرم ونخودى

 6. ماستى = آبى

 7. دوغى = آبى كم رنگ

 8. شترى = قهوه‏اى

 9. ماشى = قهوه‏اى كم رنگ

 10. هلى = شكلاتى

 11. پيازى = نارنجى

 12. فولادى = آبى كم رنگ

 13. كوهه = زنجيره

 14. كتبه = كتيبه

 15. كتبه خرد = كتيبه كوچك

 16. كتبه كلان = كتيبه بزرگ

 17. ميوكار = ميان كار (متن)

  ت. نقشه خوانى

 1. تا = گره فارسى

 2. بتون = گره جفتى بافى بيرجندى

 3. تابجا = بافتن همان گره چين قبلى

 4. سه سه = گره شش نخى

 5. چارچار = گره هشت نخى

 6. تاسرجلو = بافتن گره پهلوئى

 7. تاسراول = بافتن گره پهلوئى به سمتى كه نقش شروع شده است.

 8. چين = يك رديف گره زدن درعرض قالى

 9. بتو = هر چهارنخ يك بتو است يا به هر دو لايه بتو گويند

 10. مقاط = هر شش هزار بتو يك مقاط است.

 11. شكرد = مقدار كارى كه هر بافنده در مدت معينى انجام مى‏دهد

  ث. آوارخوانى

    بافنده‏ هاى قالى ضمن كار به منظور رفع خستگى اشعارى مى‏خوانند كه ضمناً به آنها نشاطى جهت كار بيشتر مى‏دهد. دو دو بيتى به شرح زير است:

 بگيرم دسته پاكى فولاد

به هر ضربه كنم يادى ز فرهاد

 شكارگاهى بسازم رنگ در رنگ

همه كوه و بيابان تپّه يا سنگ

    ×××××

 درختانى ببافم پر شكوفه

به پايش سبزه زارى‏از علوفه

 به روى هر درخت يك آشيانه

بر او بنشسته مرغان خوش الحان

در وصف قالى‏بافان

    آقاى غلامحسين يوسفى متخلّص به ناقوس در وصف قالى‏بافان شعرى سروده ‏اند كه براى تجليل از اين گروه زحمت‏كش آورده مى‏شود.