بخش چهارم: معادن وفلزات شهرستان بيرجند

  مقدّمه

     معدنكارى در شهرستان بيرجند سابقه‏اى ديرينه دارد و به كارهاى بسيار قديمى معدنى كه بر روى مواد معدنى نظير سرب، روى و مس توسط معدنكاران قديمى معروف به شداد انجام شده بر مى‏گردد.

    آثاركارهاى شدادى را مى‏توان در رشته كوه باغران منطقه سه جنگلى و  قلعه زرى و بسيارى از نقاط ديگر شهرستان مشاهده كرد. قدمت اين آثار از قبيل چوب و زنبيل‏هاى خاك كشى به 700-1200 سال پيش ارتباط دارد. جالب توجه است كه اين معدنكاران با امكانات محدود آن زمان از سطح زمين تا عمق 70 مترى درداخل رگه‏هاى مس دار پيش رفته و ضمن استخراج با استفاده از چوب درختان جنگلى به عنوان سوخت، فلز مس را به‏دست آورده‏اند. درمنطقه قلعه‏زرى، سطح وسيعى پوشيده از سرباره‏هاى زمانهاى گذشته است.

    براساس اظهار نظر كارشناسان سازمان برنامه وبودجه، شهرستان بيرجند در رأس شمالى يك مثلث قراردارد كه در قاعده آن در سمت شرق نهبندان و در سمت غرب طبس قراردارد. منطقه جنوب خراسان به‏دليل ساختار ويژه زمين شناسى و فازهاى متعدد كانى سازى از لحاظ ذخاير معدنى و تنوع آن از اهميت خاصى برخوردار است.

    جنوب خراسان علاوه بر اينكه به لحاظ معدنى داراى تنوع خاصى‏است، بسيارى‏از مواد معدنى‏اين شهرستان در كشور انحصارى مى باشد.به عنوان مثال قسمت اعظم ذخاير "منيزيت" كشور در جنوب خراسان قرار دارد. دراين راستا وزارت معادن و فلزات اقدام به احداث يك كارخانه توليد اكسيد منيزيم با ظرفيت توليد سالانه 30000 تن در 50 كيلومترى جنوب شرقى بيرجند نموده است. محصولات اين كارخانه در صنايع نسوز كشور مصرف مى‏شود واز اهميت خاصى برخوردار مى‏باشد.

    از ديگر مواد معدنى انحصارى منطقه "پنبه نسوز" مى‏باشد كه باز قسمت اعظم ذخاير پنبه نسوز كشور در جنوب شرق نهبندان استقرار يافته وتنها كارخانه تغليظ پنبه نسوز كشور در 50 كيلومترى جنوب شرقى نهبندان درحاشيه راه نهبندان - زابل واقع گرديده است. محصولات اين واحد در صنايع آزبست، سيمان ونيز لنت سازى مورد استفاده است.

    سنگ‏هاى "گرانيت" اين منطقه نيز از نظر كيفيت، نقش و رنگ‏هاى بسيار متفاوت و زيبا در نوع خود در دنيا كم نظير و با ذخاير قطعى بيش‏از 50 ميليون تن است. درحال حاضر برعكس گذشته سنگ‏هاى گرانيتى بسيار نفيسى از بيرجند به مقصد ايتاليا صادر مى‏شود.

 دفتر نمايندگى معادن وفلزات بيرجند

    اين دفتر در سال 1364، ايجاد شده و امور كارشناسى و نظارت برواحدهاى معدنى در محدوده‏هاى اكتشافى ومعادن در حال بهره‏بردارى وصنايع معدنى شهرستانهاى بيرجند، قاين ونهبندان را عهده‏دار است. صدور مفاصا حساب جهت پروژه‏هاى ساختمانى منطقه و جلوگيرى از برداشت‏هاى غير مجاز نيز از ديگر وظايف اين نمايندگى است.

    در سطح سه شهرستان ياد شده، تاكنون 54 معدن به بهره بردارى رسيده كه ازاين تعداد 25 معدن در شهرستان بيرجند، 19 معدن در شهرستان نهبندان و 10 معدن در شهرستان قاين مى‏باشد.(18)

    تعدادى‏از اين معادن عبارتند از: مس، منيزيت، ذغال طبى، آزبست، گرانيت، مرمريت، كروميت، بازالت، فلدسپات، سيليس، بنتونيت، فلورين، آندالوزيت، ميكا، سليمانيت، گل سفيد، سنگ مرمر، توف، ماسه، اورانيوم، سنگ آهك، مارن، گچ، سنگ لاشه، عناصر فلزى از قبيل: كرم، تنگستن، آهن، سرب، روى وقلع.

    درسال 1377 درشهرستان بيرجند تعداد 21 موافقت اصولى اكتشاف باتوجّه به پتانسيل‏هاى معدنى شهرستان صادر گرديده است.

    فهرست تعدادى از معادن در دست بهره‏بردارى با ذكر ذخاير وميزان استخراج سالانه سه شهرستان بيرجند، نهبندان و قاين و نيز صنايع معدنى منطقه آورده شده است.

 كارخانه توليد اكسيد منيزيم

    كارخانه توليد اكسيد منيزيم از جمله صنايع تبديلى و يكى از واحدهاى شركت تهيه وتوليد مواد نسوز در كشور است سرمايه كارخانه ده ميليارد ريال، شامل يك ميليون سهم ده هزار ريالى است.

    كارخانه در زمينى به مساحت 5 هكتار، در 57 كيلومترى جاده بيرجند - زاهدان در سال 1363 تأسيس شده و دراواخر تيرماه 1372 به بهره‏بردارى رسيده است. ماشين آلات اين كارخانه به وزن 700 تن از داخل و خارج  ازكشور تهيه شده و هم زمان با برنامه اول عمرانى كشور آغاز به‏كار كرده است. سطح زير بناى اين كارخانه 8000 متر مربع و داراى برق اضطرارى يك مگاوات و 750 كيلووات از شبكه سراسرى مى‏باشد.

    بيشترين مصرف اكسيد منيزيم در صنايع ذوب فلزات مى‏باشد كه از مواد اوليه‏نسوز استفاده مى‏كنند. ارزش واردات هر تن اكسيد منيزيم 700 تا 800 دلار است كه سالانه با وجود توليد داخلى، بيش از يكصد ميليون دلار براى واردات آجر نسوز از خارج ارز صادر مى‏شود.

    مواد اوليه اين كارخانه از معادن حومه شهرستان بيرجند شامل افضل آباد، ترشك، تك سياه، سرسرد، خاكشور، دل شيركوهك و معادن حوضه سرچشمه به‏نام حوض سفيد، چاهخو و چشمه لگورى تأمين مى‏شود.

    تعداد پرسنل اين كارخانه در حدود 350 نفر است، كه در سه شيفت انجام وظيفه مى‏كنند. از ويژگى‏هاى معادن مورد استفاده، واقع شدن در محيط آزاد است كه خطرى براى كارگران ايجاد نمى‏كند.

    برنامه‏هائى از قبيل »طرح تغليظ و فلوتاسيون منيزيت كم عيار«، در دست بررسى است‏كه چنانچه اين برنامه‏ها اجرا شود براى 45 سال منيزيت مورد نياز كشور تأمين خواهد شد. ضمناً ميزان منيزيت معادن مذكور در حدود 7 ميليون تن تخمين زده شده است.(20)

 كارخانه ومعدن پنبه نسوز بيرجند

    پنبه نسوز يكى‏از مواد معدنى است كه امروزه در صنايع مختلف از جمله آزبست، سيمان، لنت ترمز، پلاستر نسوز، اسپرى‏نسوز واستفاده از صنايع بسته‏بندى، موارد استفاده فراوانى دارد. پنبه نسوز حاجات،تنها معدن پنبه نسوز استان خراسان مى‏باشد كه در 250 كيلومترى جنوب شرقى شهرستان بيرجند و در مجاورت كشور افغانستان قرار دارد.

    قبلاً دراين واحد توليدى تعداد 353 نفر مشغول به كار بوده‏اند كه در سال 1376 اين تعداد به 202 نفر رسيده است. ظرفيت اسمى‏اين كارخانه 20 تن در روز است ليكن به جهت مستهلك بودن دستگاهها و نداشتن ژنراتور كافى وسالم ،توليد كارخانه از حد 20 تن در روز كمتر است. درحالى كه نياز كشور بيش از 400 تن در روز مى‏باشد.

    دراين معدن از سال 1353 بهره‏بردارى مى‏شود كه به لحاظ صرفه‏جوئى در حمل ونقل، كارخانه در جوار معدن و در 2 كيلومترى آن احداث گرديده است. اين كارخانه از سال 1357 به‏صورت يك شركت سهامى خاص زيرنظر سيمان فارس خوزستان مى‏باشد و محصولات آن نيز به‏صورت گسترده در سطح كشور توزيع مى‏شود.

  معادن و كارگاه توليد سنگ‏هاى تزيينى

    درمحدوده شرقى شهرستان بيرجند، در يك منطقه دور افتاده و محروم به نام »دمدمه و سولابست« ذخاير بسيار قابل توجهى از سنگ‏هاى تزئينى وجود دارد كه از لحاظ تنوع رنگ و زيبائى نقش، جايگاه ممتازى را به خود اختصاص داده است. اين معادن كه به وسعت 6 كيلومتر مربع در مجاورت يكديگر قرار دارند، توليدات سنگ آنها، اغلب به رنگ سبز يشمى و شامل سه نوع سنگ مى‏باشد:

 1- سنگ سبزه پيچ كه از نوع »آمفيبوليت شيست« به رنگ سبز روشن تا تيره با بندهاى تيره رنگ و موجى شكل است و داراى موجهاى رنگين بسيار زيبا در متن سنگ مى‏باشد. اين سنگ به لحاظ داشتن تركهاى ريز كه عمدتاً توسط »كلسيت« پر شده است تا حدودى از كيفيت قواره دهى خوب برخوردار نيست.

 2- سنگ سياه دانه انارى كه از نوع »آمفيبوليت وآمفيبوليت شيست تيره يك دست« مى‏باشد كه ذرات آمفيبوليت به صورت رشته‏هاى ريز در متن سنگ پراكنده است. اين سنگ به لحاظ نداشتن درز از نظر برش خوب و قابل توجه است.

 3- سنگ سبز يشمى‏كه از نوع »ميكاشيست« است، اين سنگ با داشتن شيستوزيته بالا موجب شده كه از نظر برش‏دهى چندان مناسب نباشد.

    معدن و يا در واقع معادن فوق و نيزكارگاههاى استخراج و برش بردارى، توسط »شركت كاريز شهر« انجام مى‏شود. اين شركت با وجود باطله بردارى زياد در ششماهه اول سال 1376 موفق شده كه در هرماه بين 150 تا 200 تن سنگ قواره از دو كارگاه سنگ سبزه پيچ و سنگ سياه دانه انارى به صورت درجه يك و دو استخراج نمايد.

 ضمناً در شهرستان بيرجند در بيش از 20 معدن سنگ‏هاى گرانيت بسيار اعلا استخراج و پس از برش و صيقل دادن به كشورهاى اروپائى صادر مى‏شود.

  معدن مس قلعه زرى

    معدن مس قلعه زرى به عنوان دومين معدن مس كشور، از نظر كيفيت بهره‏بردارى و ميزان استخراج و نيز سابقه طولانى‏تاريخى از اهميت خاصى برخوردار است. در سال 1351 براى استخراج و بهره‏برداى از اين معدن، با مشاركت سه شركت ژاپنى و شركت لوت، شركت »ميناكان« تأسيس گرديد. در ده سال اول‏انقلاب بويژه، در زمانى كه مديريت كارخانه مس قلعه زرى، با روانشاد دكتر جهانگيز حلوياتى بود، ميزان توليد اين كارخانه بسيار بالا رفت، به طورى كه‏ا ين كارخانه به دريافت لوح تقدير نائل گرديد. تا اينكه در سال 1371 شركت ملى صنايع مس ايران جايگزين شركت‏هاى ژاپنى گرديده وعمليات استخراج را به عهده گرفت.

    راه ارتباطى معدن از طريق بخش خوسف و از طريق يك جاده شوسه به طول 140 كيلومتر در حاشيه كوير لوت مى‏باشد. ارتفاع محل معدن  از سطح دريا 1450 متر و داراى آب وهواى گرم وخشك است. آب معدن شور مى‏باشد بنابراين از چاههاى حفر شده در 5 كيلومترى معدن براى شرب استفاده مى‏شود. برق معدن توسط 4 دستگاه ژنراتور 750 كيلوواتى در محل و به طور اختصاصى تأمين مى‏گردد.

    سنگ اصلى معدن نوعى »توف وتوده بازالتى« است كه داراى شكستگى‏هاى فراوان است. اطراف معدن از واريزه‏ها و سربارهاى قديمى پوشيده شده است. ماده معدنى اصلى شامل »كالكوپيريت به فرمول S2FeCu» مى‏باشد و داراى  درصد كمى از مواد با ارزش طلا و نقره است. ذخاير معدن در حدود 7 ميليون تن با عيار متوسط 1/5 تا 2% تخمين زده مى‏شود. كارخانه فلوتاسيون معدن با ظرفيت اسمى 400 تن سنگ در روز احداث شده و از آن بهره‏بردارى مى‏شود. تعداد كارگران شاغل در معدن 450 نفر است.

 درحال حاضر ميزان توليد به 13 رسيده كه چنانچه وضع به اين ميزان بگذرد، احتمال تعطيل اين كارخانه مى‏رود. در حالى كه نه تنها استخراج سنگ اصلى معدن بلكه بازيابى سنگ‏هاى اكسيد كه از چند دهه تاكنون باقى مانده و همچنين بازيابى ميليون‏ها تن باطله كارخانه از حيث استخراج طلاى حاصله مى‏تواند در تحول منطقه وتبديل آن به يك قطب معدنى - صنعتى، بسيار مؤثر باشد. انجام اين امور نياز به توجه بيشتر مسئولين و سرمايه‏گذاريهاى لازم دارد.(21)

 براساس گزارش مورخ 78/4/22 آقاى مهندس صباغ، ميزان خوراك سالانه كارخانه‏در حدود 70/000-90/000 تن و ميزان توليد كارخانه سالانه در حدود 4000 تن كنسانتره مى‏باشد.

    براى آشنائى بيشتر بااين معدن و كارخانه فلوتاسيون آن به‏ذكر ماشين‏آلاتى كه دراين معدن در سال 1378 مشغول به كار بودند، مى‏پردازد:

  لودر    4   دستگاه   لودر تونلى    9   دستگاه   گريدر    1   دستگاه

 كاميون   4   دستگاه   كمپرسور   7   دستگاه    جرثقيل   1   دستگاه

 مينى‏بوس   2   دستگاه   اتوبوس    1   دستگاه   آمبولانس    1   دستگاه

 لندرور   5   دستگاه   نيسان   4   دستگاه   لوكوموتيو   14   دستگاه

 دامپرهيدروليك    1   دستگاه   موتوربرق   9   دستگاه   وانتيلاتور   24   دستگاه

 ترانس برق   18   دستگاه   بلوكه‏زنى   10   دستگاه   بيكور   2   دستگاه

 پمپ آب    14   دستگاه   شرابه هوائى   11   دستگاه

چشم‏انداز آينده بيرجند

    بااتكال به خداوند بزرگ، بيرجند با داشتن نيروى انسانى متخصص فراوان، ذخاير معدنى سرشار، دشت‏هاى پهناور، محصولات كشاورزى خاص منطقه، كه جنبه ارز آورى دارند، هجده هزار دار قاليبافى، توسعه راههاى ارتباطى، فرودگاهها، شبكه بين‏المللى ارتباطات، پيشينه ارزشمند فرهنگى با داشتن 5 دانشگاه و 7 مركز آموزش عالى، امكانات بهداشتى درخور تحسين، آثار باستانى كه حكايت از تاريخ 10-12 هزار ساله دارد، مراكز آموزشى نظامى وانتظامى و داشتن شهرك صنعتى با صنايع‏مختلف كه در مورد آنها توضيحاتى داده شده است، چشم‏اندازى روشن مبنى برايجاد اشتغال، رونق بازار تجارت وافزايش درآمد افراد و رفاه نسبى و توسعه پايدار دارد.(22)

 بيرجندا بهتر از جان منى

 بعد نام حضرت پروردگار

شكر حق گويم كه آسان گشته كار

 بيرجندا لطف حق يار توباد

مردم آزاده غم‏خوار توباد

 خاك دانش پرورت آباد باد

خادمت از رنج وغم آزاد باد

 گرچه دركنج كوير بى‏برى

ليك در درياى دانش گوهرى

 دربرت خورشيد عالم تاب خفت

راز دانش را به دانشمند گفت

 نام تو شد شهره اندر روزگار

چون شدى فرزانه را آموزگار

 دائماً دامان تو پربار باد

طفل دامان تو، مرد كار باد

 وصف تو آسان نيايد در بيان

حافظت باشد خداى مهربان

 بخت خواب آلوده‏ات بيدار شد

صنعت ودانش در اينجا يار شد

 شد كوير تاير تو افتتاح

تا بپويد مرد حق راه صلاح

 خاك پاك خويش آبادان كند

مشكل اين مملكت آسان كند

 مردم آزاده بسيار هوش

نيك خوى نيك روى سخت كوش

 تايرى سازيد چون خود استوار

تا بماند نام نيكو برقرار

 تايرى مقبول طبع خاص وعام

تا درعالم تايرت گردد بنام

 تايرى چون طاير اقبال نيك

پردوام و دون نقص و خوب و شيك

 گردش اين چرخ را آسان كنيد

درد بى‏درمان ما درمان كنيد

 مى‏رسد اسفند، اسپندى كنيد

دست اندر دست يكديگر نهيد

 تا شود چشم بد از اين خاك دور

چشم بدخواهان شود از رشك كور

 مرحبا مردى كه اين بنيان نهاد

پاى دراين راه بى پايان نهاد

 زادگاه خويش را آباد كرد

حق پرستان را زخود دلشاد كرد

 بهر تأسيسش به حكم كردگار

آمدم با دوستان سوى ديار

 ديدم اينجا مردم بيدار بخت

جمله مشغولند دراين كار سخت

 بازوى همت به‏كار انداختند

تا كوير تايرى را ساختند

 بنده هم دُرّ سخن را سفته‏ام

سال تأسيسش در آخر گفته‏ام

 بيرجندا بهتر از جان منى

قصر آب خاك ايران منى

    »محمدابراهيم ‏صفوى «