بخش دوم: خاك

 خاك و تمدن

    تمدن قديم در نقاطى توسعه پيدا كرد كه درآنجا مواد غذائى به‏اندازه‏كافى وجودداشت. تمدن يونان و روم مرهون اهميت گذاشتن آنها به زمين‏هاى كشاورزى و تمدن مصر قديم مديون دره حاصلخيز و با عظمت نيل بود.

    تمدن جديد نيز به همان اندازه به اين شرايط بستگى دارد كه تمدن قديم ارتباط داشت. بايد غذاى كافى وجود داشته باشد تا انسان به چيزى جز شكم خود بينديشد. جنگ‏هاى جهانى نشان داده است كه بسهولت ممكن است ذخاير غذائى يك كشور تمام شود و خطر قحطى مردم آن سرزمين را تهديد كند. وقتى قحطى عموميت پيدا كرد، مردم خوى انسانى را از دست داده و يك حالت سبعيت ووحشى گرى درآنها پيدا مى‏شود.درچنين موقعيتى فكر تمدن، فراموش مى‏شود و پيشرفت متوقف مى‏گردد. بنابراين خاك سنگ اصلى، بنائى است كه بر روى آن هر تمدنى استوار مى‏شود و توسعه پيدا مى‏كند و آينده ملت‏ها بسته به آن است.

    تمدن قوم مايا در گواتمالاى امروزى بعد از 1700 سال شكوفائى درحدود سالهاى 900 بعد از ميلاد سقوط كرد، علت آن را فشار جمعيت و بريدن درختان در دامنه‏هاى پرشيب تپه‏ها و چرانيدن بيش از حد مراتع دانسته‏اند. انجام اين دو امر موجبات فرسايش آبى و خاكى زمين‏ها را فراهم ساخت و كاربرد اراضى رااز زمين زراعتى به مرتع ومراتع رابه اراضى باير و خارستان تبديل ساخت.

    بايد دانست كه تبديل يك اينچ (2/5 سانتى‏متر( از سطح صخره‏ها وتبديل آن در اثر عوامل مختلف به خاك بيش از 700 سال به طور مى‏انجامد، پس ما بايد در حفظ و حراست اين ميراث ارزشمند با تمام توان بكوشيم. 

 خاكهاى شهرستان بيرجند از نظر نوع و حاصلخيزى

    خاكهاى شهرستان بيرجند بيشتر از نوع خاكهاى نواحى خشك مى‏باشد كه ليتوسل آهكى (Lithosol) نيز درآن ديده مى‏شود.

    خاكهاى ليتوسلى خاكهاى كم عمق برون منطقه‏اى مى‏باشند كه بخوبى هوازدگى پيدا نكرده‏اند و قطعات سنگ مادر در آن مشاهده مى‏شود. اين خاكها درتپه ماهورهايى كه فرسايش پيدا كرده‏اند، يافت مى‏شوند: در برخى از نواحى، اين عنصر با مارن‏هاى نمكى و گچى درآميخته است، اين خاكها قابليت بهره‏بردارى زيادى ندارند. در بخش‏هاى نيمه جنوبى و شرقى شهرستان بر تركيبات اين خاكها، نمك نيز اضافه مى‏شود و به صورت خاكهاى شور غير قابل استفاده براى كشت در مى‏آيند. در بين اين خاكها، دسته‏اى با افق مشخص به نام ريگوسل  (Regosol)يافت مى‏شود كه بيشتر از يك نوع خاك تشكيل شده‏اند )مانند توده شن باد آورده(.

    خاكهاى آبرفتى )الوويال Alluvial)از رسوب رودخانه، تشكيل مى‏شوند و دردامنه دره‏ها و نيز در دشت‏ها يافت مى‏شوند. اين خاكها در طول زمان ممكن است كامل شوند و افق‏هاى خاك در آنها مشاهده گردد. خاكهاى حاصلخيز معمولاً از نوع الويال يا رسوبى مى‏باشند.

    خاكهاى شور، خاكهاى باتلاقى، خاكهاى سنگى دامنه كوهپايه‏ها و خاك‏هاى كم عمق دره‏ها كه داراى بافت متغير مى‏باشند، براى كشاورزى مناسب نمى‏باشند.

    بافت خاكهاى بيرجند عمدتاً سبك )لمى(  و متوسط )لمى رسى( و در نقاط گود كه توسط سيلها رسوب‏گذارى شده‏اند نسبتاً سنگين )رسى لمى( مى‏باشند. درصد مواد آلى اين خاكها عموماً كمتر از 1% است.

 ساختمان خاكها به دليل حفاظت نامناسب معمولاً متراكم و توده‏اى است.

    واكنش خاكها در محدوده 5/8-7pH= است. قابليت هدايت الكتريكى خاكها در نقاط مرتفع و كوهستانى كمتر از 4 دسى زيمنس بر متر مربع و در مناطق گود و دشت‏ها بيش از اين مقدار است. در برخى از نقاط شورى و قليائيت توأم مشاهده مى‏شود. خاكهاى شور در جنوب شرقى بيرجند بويژه در محدوده بخش خوسف قرار دارند.

    از لحاظ فرسايش خاكهاى بيرجند وضعيت نگران كننده‏اى دارند و ميزان فرسايش خيلى بيشتراز استاندارد جهانى است. عوامل اصلى فرسايش خاكها عبارتند از:

 الف. چراى بى رويه)عدم تعادل بين تعداد دام و ظرفيت مرتع( و كوبيده شدن اراضى توسط دام.

 ب. كشت ديم در اراضى نامستعد از لحاظ جنس خاك، بارندگى كم و شيب زياد.

 ج. شخم در جهت شيب زمين و درعين حال از بين بردن پوشش گياهى.

 د. عدم استفاده از روش حداقل شخم و كشت كاهبنى Stubble-cropping و كشت در روى خطوط تراز.

 ه . عدم استفاده از روشهاى ساختمانى مهار فرسايش مانند سكوبندى، بانكت وآب كندها.

 و. حساسيت برخى از زمين‏ها نسبت به فرسايش مانند اراضى با كانى‏هاى گچى نمكى.

 ز. بارندگى كم و تبخير زياد كه مانع رشد گياهان مرتعى مى‏شود.

 ح. قطع درختان جنگلى و كمك در تسريع حركت سيل‏ها وافزايش آبشوئى و بادشوئى.

    جدولهاى شماره 6 و 7 و 8 و 9 مشخصات 104 نمونه خاك كه از مركز آموزش كشاورزى قاينات و ايستگاه تحقيقات كشاورزى محمديّه بيرجند توسط مؤلف تهيه شده و جدول شماره 10 كه شناسائى و استعداد خاكها را در محدوده شهرستان بيرجند نشان مى‏دهد وضعيت حاصلخيزى خاكها را مشخّص مى‏سازد. ضمناً به منظور آشنائى بيشتر خوانندگان به توضيحاتى پيرامون خصوصيات فيزيكى و شيميائى خاكهاى اين دو منطقه پرداخته مى‏شود.(9)

 مشخصات خاك سطحى (0-30 سانتى‏متر( مركز آموزش كشاروزى قاينات

    رنگ خاك در حالت خشك قهوه‏اى روشن مايل به زرد yr104/6 و درحالت مرطوب قهوه‏اى تيره با بافت خاك سطحى شنى و رسى و ساختمان آن بى‏شكل واملاح محلول خاك، كم مى‏باشد. درصد رس خاك بين 10-20 )متوسط 17/6) درصد و داراى بافت  (LOAM)مى‏باشد.

    درصد اشباع بين 36-40 درصد و شورى محلول خاك 2/0-3/3 دسى زيمنس بر متر كه از نظر درجه بندى جزو خاك با شورى نسبتاً كم مى‏باشد.

    واكنش يا درجه PH خاك بين 8/0-8/1 و داراى مواد خنثى شونده در حدود 17 درصد و فاقد مواد گچى مى‏باشد.

 وضعيت حاصل‏خيزى خاك مركز آموزش كشاورزى قاينات

 1. خاك داراى كربن آلى بين 0/49-1/2 درصد )به طور متوسط 0/71 درصد( كه از نظر ميزان مواد آلى در حد متوسط مى‏باشد كه باتوجه به شرايط آب وهواى گرم تابستان در حد قابل    قبول است.

 2. مقدار كل ازت خاك بين 0/042-0/07 درصد )به طور متوسط 0/063 درصد( بوده كه از نظر ميزان كل ازت درحد كم مى‏باشد.

 3. مقدار فسفر قابل جذب خاك بين 1/0-10 )به طور متوسط 4/5) ميلى گرم در كيلوگرم نشان مى‏دهد كه از نظر ميزان در حد كم مى‏باشد.

 4. مقدارپتاسيم قابل جذب خاك بين 200-230 )به طور متوسط 215) ميلى گرم در كيلوگرم بوده كه باتوجه به درصد رس خاك در حد مطلوب است.

    از نظر ميكروالمنت‏هاى قابل جذب داراى مقادير زير مى‏باشد كه عموماً در حد كافى مى‏باشند.

    جدول شماره 6

    عناصر كم مصرف )ميكروالمنت‏هاى( قابل جذب خاك مركز آموزش كشاروزى قاينات

    آهن2/8-6/8 (متوسط 4/8)   ميلى‏گرم در كيلوگرم

    منگنز9/6-22 (متوسط 15/8)   ميلى‏گرم در كيلوگرم

    روى0/48-0/82 (متوسط 0/65)   ميلى‏گرم در كيلوگرم

    مس0/72-1/ 1 (متوسط 0/91)   ميلى‏گرم در كيلوگرم

 1. مشخصات خاك سطحى (0-30) ايستگاه تحقيقات كشاورزى بيرجند

    رنگ خاك در حالت خشك، قهوه‏اى روشن مايل به زرد yR 104/6 و درحالت مرطوب قهوه‏اى تيره است. در اين خاكها درصد رس بين 20-26% )متوسط 22/6%)، درصد شن 41 -53% )متوسط 46%) و درصد لاى بين 36-27% )متوسط 31/4%) و بر روى هم بافت خاك سطحى لمى (LOAMY)  است و ساختمان آن بى شكل و املاح محلول آن كم مى‏باشد.

    درصد اشباع بين 40-46 درصد و شورى محلول خاك بين 2/1-3/0 دسى زيمنس برمتر بوده كه از نظر درجه بندى داراى شورى نسبتاً كمى مى‏باشد.

 واكنش يا درجه PH خاك بين 7/5-7/9 و داراى مواد خنثى شونده )درصد آهك( بين 13تا 18 درصد و فاقد مواد گچى است.

 وضعيت حاصل‏خيزى خاك در ايستگاه تحقيقات كشاروزى بيرجند

 1. خاك اين منطقه داراى كربن آلى، 0/49-0/56 )متوسط 0/51) درصد است،كه اندازه آن در    حد پايينى مى‏باشد.

 2. مقدار ازت كل بين 0/02-0/07 )متوسط 0/05) درصد است كه اندازه آن در حد پايينى مى‏باشد.

 3. مقدار فسفر قابل جذب خاك بين 4/3-14 )متوسط 7/0) ميلى گرم در كيلوگرم است كه اندازه    آن درحد پايين تا متوسط مى‏باشد.

 4. مقدار پتاسيم قابل جذب خاك بين 240-300 )متوسط 270) ميلى گرم در كيلوگرم بوده كه   باتوجه به درصد رس موجود در خاك، در حد مطلوب مى‏باشد.

 5. ازنظر مواد غذايى زياد مصرف )ازت، فسفر، پتاسيم( و كم مصرف )آهن،منگنز، روى و مس( وضعيت خاكهاى منطقه بيرجند )ايستگاه تحقيقات كشاورزى محمديه( و قاين )مركز   آموزش كشاورزى( چندان باهم تفاوت نداشته و به شرح جدولهاى شماره 8 و 9 مى باشند.

    جدول شماره 7

    عناصر كم مصرف )ميكروالمنت‏هاى( قابل جذب خاك منطقه بيرجند

 آهن (Fe( 4/4-6/4 (متوسط 5/4)   ميلى‏گرم در كيلوگرم كه در حد كم تا متوسط قرار دارد

 منگنز(Mn( 13/2-23 (متوسط 18/1)   ميلى‏گرم در كيلوگرم كه در حد مطلوب مى‏باشد.

 روى(Zn( 0/48-0/68 (متوسط 0/58)   ميلى‏گرم در كيلوگرم كه در حد كافى است.

 مس(Cu( 0/72-1/1 (متوسط 0/91)   ميلى‏گرم در كيلوگرم كه در حد كافى مى‏باشد.

    جدول شماره 8

    نتايج تجزيه شيميايى خاكهاى محل آزمايش منطقه قاين و بيرجند

 CaSo2HOCaCoEq.PH PasteElectricalLocation حاصلخيزى ژژخاك

 منطقهConductivityاسيديته كل اشباع‏مواد خنثى شونده‏گچSat.PasteAv. PotassiumAv.PotassiumT.NitrogenORG.C

 در عصاره اشباعGypsumT.N.V.%PHكربن آلى‏ازت كل‏فسفر قابل جذب‏پتاسيم قابل جذب‏درصد اشباع

 Sp %Mg/1000gMg/1000gN %O.C.%M.Eq/100gds/m

 قاين36-40200-2301/0-100/042-0/070/49-1/20178/0-8/12/0-3/3

 (37)(215)(4/5)(0/063)(0/71)

 بيرجند40-46240-3004/3-140/02-0/070/49-0/56013-187/5-7/92/1-3/0

 (42)(270)(7/0)(0/05)(0/51)

  نتايج تجزيه بافت و عناصر كم مصرف محل آزمايش منطقه قاين و بيرجند

 TEXTURESANDSILTCLAYCOPPERZINCMANGANESEIRON)AV.)

 منطقه‏آهن‏قابل‏جذب‏منگنزقابل‏جذب‏روى‏قابل‏جذب‏مس‏قابل‏جذب‏رس‏سيلت‏شن‏بافت

 %%%Mg/1000gMg/1000gMg/1000gMg/1000g

 قاين8/6-8/20/22-6/928/0-84/01/1-27/002-0154-3375-73L

 (42/4)(40)(17/6)

 بيرجند4/6-4/40/32-2/3186/0-84/01/1-27/062-0263-7235-14L

 (46)(31/4)(22/6)

و استعداد خاكها در محدوده بيرجند×

 نوع‏خاك

 شيب متوسط

 ژئومورفولوژى مشخصات ظاهرى

 عمق مفيد به‏سانتى‏متر

     بافت

 استعدادها و محدوديت‏ها

 خاكهاى مستعد براى آبيارى

    2%

 دشت آبرفتى

    60-80

 ليمونى‏شنى

 ليمونى‏رسى

  جنس خاك خوب )غلات، پنبه، يونجه( ودر بعضى نقاط مسئله شورى خاك

ز

    40-60

 ليمونى‏شنى باسنگريزه درعمق

 خاك داراى تركيب متفاوت )غلات(

ص6%

 تشكيلات‏آبرفتى دره‏هاى‏كوهستانى

  متغير 40-100

 ليمونى‏شنى روى‏سنگريزه وقلوه‏سنگ

 درختان ميوه، كشت‏آبى برروى‏تراس

    25-40

 "  "  " "

 خاك‏قابل‏استفاده بعدازاصلاح‏سيل‏بندها، وكنترل‏سيلاب‏خاك ليمونى‏رسى

 دشت‏آبرفتى فرسايش‏يافته

    متغير

 ليمونى‏رسى

  مراتع‏وسيع پراكنده

    متغير

 قلوه‏سنگ، سنگ‏ريزه‏و ماسه

 مراتع وسيع‏وپراكنده

متغير

    متغير

 مراتع‏وسيع وپراكنده

 × مأخذ: شناسائى خاكهاى بيرجند:        de Birjand.Carte de Recomissance des Soils, Perimetre

 به نقل از: حسنى، فريبا. "اقتصاد كشاورزى شهرستان بيرجند"، پايان‏نامه درجه كارشناسى ارشد در رشته جغرافيا، دانشگاه تربيت معلم 1371-72.

    جدول شماره 11

    نتايج آزمايش خاك و آب در مناطق مختلف بيرجند(10)

 نوع آزمايش‏خاك حوزه‏خاك پخش‏آب

 آسفيج‏آبخيز مرك‏سيلاب ماه‏خان‏منطقه سيّدان

 PHواكنش7/7887/88

 ECهدايت الكتريكى(11)39/071-6/06/0msCm6/1

 N)total)ازت كل%0/01%./.14%0/045

 P)ava)فسفر در دسترس(1/82/810/9)12

 K)ava)پتاس در دسترس(5(2)149188/-153)2

 O.M.مواد آلى%0/250/280/85

 Gypsumگچ(1/94- )13-

 3CaCOآهك%12/8%21/21%18/89

 -3CO-كربنات----

 -3HCOبى‏كربنات(7/2--2/5 )14

 -4C-كلر9--2/23

 --4 SOسولفات(4/5 )4--

 Ca++كلسيم(5/12--1/ 07)4

 Mg++منيزيم(0/65--0/80)4

 Na+سديم(283(2)7/30)4

 B.Oوزن مخصوص 1/31/451/62

 ظاهرى(15)

 TextureبافتL-SLL--SLSL

 SARنسبت جذب سديمى7/31/03322/467/03

 ESP% گِل اشباع9/09--

 TDSاملاح آبmg/l16

 Colorرنگ65YR01YR01-5/734YR01