بخش سوم : پوشش گياهى مراتع و جنگلهاى شهرستان بيرجند

 الف: پوشش گياهى مراتع

    به طوركلى، هر زمينى كه انسان بر آن تملك نيافته ويا به دلايلى رها ساخته است به "زمين مرتع" و هر گياهى كه در چنين زمينى برويد به "گياه مرتعى" موسوم مى‏باشد. چون براى دامهاى روستائيان غذاى كافى يافت نمى‏شود. در منطقه بيرجند مانند ساير مناطق، نظام گوسفند وبزدارى، بر چراندن آنها در فصول بهار و تابستان استوار است. طبعاً در منطقه جنوب خراسان با ميانگين 170 ميلى متر باران وبا وضعيت فرسايش آبى و بادى كه در غالب زمين‏ها حكم‏فرماست، نمى‏توان وجود گياه چندانى را انتظار داشت. در اين مراتع ميانگين علوفه در حدود يكصد كيلوگرم در طول سال در هكتار برآورد شده است. بنابراين دامها بايد مسافت طولانى در طول روز بپيمايند تا به مقدار كمى علوفه، دسترسى پيدا كنند، لاجرم اين دامها غالباً با شكم گرسنه به آغل باز مى‏گردند.

    بايد دانست باشرايطى مثل بيرجند، ضرر چراندن دامها شايد بمراتب بيشتر از نفع آن باشد. زيرا ضررهاى جبران‏ناپذير فرسايش خاك، در طول‏مدت، نمايان مى‏شود و نفع چراندن دامها، لحظه‏اى است. تثبيت شن‏هاى روان وحفاظت از خاك، بدون پوشش گياهى امكان پذير نيست. هربوته گياه، در حكم يك سد مستحكمى است، كه در برابر فرسايش‏هاى بادى و آبى‏مقاومت مى‏كند. اشكال عمده چريدن دامها، در آن است كه عموماً عمل چرا در يك مكان محدود، انجام مى‏شود. در چنين شرايطى امكان رشد وبه بذر نشستن گياهان فراهم نمى‏باشد. به اين ترتيب روز به روز گياهان مرتعى فرسوده واز تعداد آنهابويژه گياهان چند ساله كاسته مى‏شود، در حالى كه بر تعداد دام هر ساله اضافه مى‏گردد.

    البته چنانچه،مراتع خوبى داشتيم كه مورد حفاظت قرار مى‏گرفتند وبه تناوب وبه تناسب دام چرانيده مى‏شدند، براى دامها بسيار سودمند و براى صاحب دامها بسيار كم خرج بود. زيرا در اين صورت، حيوان با سردو گرم طبيعت عادت مى‏كند و از هواى تازه و روشن استفاده مى‏كند و باتوجه به تحركش از علوفه‏هاى متنوعى كه بهره‏مند مى‏شود، عضلاتش مستحكم مى‏گردد. طبعاً اين نكات در سلامت، رشد وزاد وولدحيوانات تأثير زيادى دارد.

    منطقه بيرجند داراى پوشش گياهى يكسانى نمى‏باشد وعلت آن عوامل آب وهوائى، جنس خاك، ارتفاعات، اختلافات دما، ووجود خرده اقليم‏هائى در منطقه مى‏باشد. پوشش گياهى شهرستان رابه طور كلى به سه دسته اصلى مى‏توان تقسيم نمود:

    1. پوشش گياهى نيمه بيابانى وحاشيه كويرى: دراين منطقه به علت كمى بارندگى و رطوبت، اختلاف زياد دماو تبخير زياد، عمدتاً زمين‏ها شور و درصد پوشش گياهى از ساير نقاط كمتر مى‏باشد. در اين منطقه گياهان غالب از نوع علف شور (Salsola)  ، درمنه  (Artemisia)تاغ (Haloxylon) و گز (Tamarix)مى‏باشد.

    جنس Salsola درايران داراى 40 گونه است كه به صورت علفى يكساله، ويادرختچه چندساله مى‏باشد كه غالباً درمناطق شور مى‏رويد و در اوايل پاييز زيبائى خاصى به مناطق بيابانى مى‏دهد. اين قسمت در حدود 22/5% سطح كل راتشكيل مى‏دهد.

 جنس Artemisia درايران 34 گونه به صورت گياه علفى يكساله و چند ساله دارد وتقريباً در تمام مناطق شهرستان بيرجند يافت مى‏شوند.

 جنس Haloxylon  درايران سه گونه به اسامى: سياه تاغ، زرد تاغ وتاغ بوته‏اى دارد.

 جنس Tamarix اين جنس در ايران داراى 27 گونه درختى و درختچه‏اى دارد كه معمولاً در مناطق شور و بيابانى مى‏رويد و در مقابل شورى خاك مقاومت دارد.

    2. پوشش گياهى نيمه بيابانى و كوهپايه‏اى: اين قسمت كه مشتمل بر كوهپايه‏ها و سرزمين‏هاى جلگه‏اى و بيابانى مى‏باشد، قسمت اعظم زمين‏هاى منطقه را در بردارد. گياهان مراتع  غير مشجر اين ناحيه شامل: درمنه (Artemisia)، گون (Astragalus) ، كنگر (Artimisia)، شكرتيغال (Echinops)، جاج )پيربهار( (Erigeron) ، جاروعلفى (Bromus) ، كاهو (Lactuca) و گياهان مراتع مشجر اين ناحيه شامل : تاغ (Haloxylon)، قيچ (Zygophllum) و اسكنبيل  (Calligonum)مى‏باشد.اين قسمت در حدود 37% سطح كل راتشكيل مى‏دهد.

    3. پوشش گياهى كوهستانى: دراين منطقه به جهت تعديل آب وهوا و باران بيشتر، گونه‏ هاى گياهى بيشترى مشاهده مى‏شود. درختان و يا درختچه‏ هائى كه غالباً در اين منطقه ديده مى‏شود شامل بنه و پسته بنه (Pistacia)، بادام كوهى (Amygdalus) وانجير كوهى  (Ficus)مى‏باشد. توضيح اينكه پسته بنه از بنه بزرگتر واز پسته معمولى كوچكتر است وهر دو در تهيه سوپ سرد )قاتق بنه( به كار مى‏روند. بادام كوهى كه مغز ميوه آن تلخ و كوچك است، پس از شيرين كردن، بسيار خوش مزه و جزء آجيل محلى محسوب مى‏شود. انجير كوهى داراى ميوه زرد رنگ و كوچكتر از انجير اهلى است. اين قسمت در حدود 34% اراضى را تشكيل مى‏دهد.

 ضمناً اراضى تحت كشت، مسكونى وجاده‏ها در حدود 6/5% سطح كل را تشكيل مى‏دهند.(16)

  نظرخوانندگان را به فهرست گياهان مرتعى و به بخش گياهان داروئى شهرستان بيرجند جلب مى‏نمايد

ب. پوشش گياهى مناطق جنگلى

    فاصله شهرستان بيرجند تا زاهدان بويژه در مناطق درح، گزيك، ونهبندان در فاصله زمانى نه چندان دور از جنگل‏هاى تاغ، گز، اسكمبيل، قيچ و از اين قبيل پوشيده بوده است. ليكن افزايش جمعيت و حرص وآز برخى مردم، سبب شده كه قسمت اعظم اين جنگل‏ها از بين برود و چوب آنها جهت سوخت به شهرستانهاى مجاور حمل گردد.

    درحال حاضر در حدود 300/000 هكتار جنگل‏هاى مخروبه در برخى‏از نقاط شهرستان يافت مى‏شود كه نياز به احياء مجدد و حفظ و حراست دارند.بايد در نظر داشت مادام كه مواد سوختى سنگواره‏اى در دسترس افراد نباشد، انهدام جنگل‏ها و بيشه‏زارها ادامه خواهد داشت. براساس سرشمارى عمومى نفوس و مسكن در سال 1365 نسبت استفاده از هيزم و زغال در سال ياد شده در مناطق شهرى 1%  و در مناطق روستائى 38% بوده است. اگرچه اين آمار با حقيقت فاصله زيادى دارند ليكن در عين حال از تهديدى جدى حكايت دارند.

 برخى از مناطق جنگلى شهرستان بيرجند به شرح زير است:(17)

 × جنگل تقاب بخش خوسف كه يك تاغ‏زار طبيعى است و در حاشيه به طرف گرماب داراى مقدارى قيچ است.

 × حاشيه "دغ كجدن" تا "دغ حوض بند" بين بيرجند و فردوس قيچ زار طبيعى است.

 × دراطراف معدن قلعه زرى به طرف "شاه كوه" قيچ‏زار پراكنده طبيعى وجود دارد.

 × دشت "حسين آباد غيناب"، قيچ زار طبيعى و در انتها، به طرف "دهنه سياه آب" بتدريج جنگل‏هاى تاغ جايگزين آن مى‏شود.

 × دشت درح، تاغ‏زار و قيچ‏زار طبيعى است كه در قسمت‏هاى مركزى، تاغ و در حاشيه‏ها، قيچ از انبوهى بيشترى برخوردار است.

 × نوار مرزى ايران و افغانستان در امتداد حوزه استحفاظى بيرجند و قاين، از مرز تا نزديكى ارتفاعات در قسمت‏هايى تاغ و در نقاطى قيچ قرار دارد. ضمناً بيشترين تخريب در اين منطقه براثر استقرار افاغنه رخ داده است.

 × جنگل‏هاى دست كاشت منطقه سربيشه و سلم آباد از آتريپلكس و تاغ به وسعت 17000 هكتار

 × جنگل‏هاى دست كاشت دشت حسين آباد غيناب و پهواز و اسدآباد و سرچاه عمارى به وسعت حدود 6000 هكتار

 × درارتفاعات دشت ماژان، سرچاه عمارى و منطقه مزارشاه سليمان )ناحيه هردنگ( بادام كوهى در حال توسعه و تكثير مشاهده مى‏شود.

 × در ارتفاعات گزيك،درختان پراكنده »بنه« وهمچنين در ادامه اين ارتفاعات)درامتداد مرز( در قسمت هاى لانو » بنه وبادام كوهى« به طور پراكنده ديده مى‏شود كه خوشبختانه قسمت‏هايى كه تخريب نشده در حال توسعه وتكثير مى‏باشد.

  وسعت جنگل‏ها، مراتع و بيابانها

    براساس گزارش سازمان برنامه وبودجه استان خراسان درسال 1378 وسعت عرصه منابع طبيعى شهرستان بيرجند معادل 89% ازكل شهرستان و 10% از كل منابع طبيعى استان خراسان و معادل 28834 كيلومتر مربع شامل مراتع، جنگل‏ها و بيابانها به شرح زير بوده است:

 الف. عرصه مراتع شهرستان:  عرصه مراتع شهرستان معادل 20/5% از كل منابع طبيعى استان و به مساحت 621480 هكتار شامل بخش‏هاى زير بوده است:

 1. مراتع خوب      70000 هكتار با توليد      21000 تن علوفه خشك،       11/8% از كل مراتع

 2. مراتع متوسط    411480 هكتار با توليد   82296 تن علوفه خشك،   69/5% ازكل مراتع

 3. مراتع فقير      140000 هكتار باتوليد      990 تن علوفه خشك،       18/6% از كل مراتع

 ب. جنگل ها: شهرستان بيرجند داراى 300000 هكتار جنگل تاغ و قيچ، 12000 هزار هكتار جنگل بادام وحشى، 14 هكتار نهالستان، 130 هكتار پارك جنگلى و فضاى سبز، معادل 9/9 درصد از كل جنگل‏هاى استان و 10/85 از عرصه منابع طبيعى شهرستان مى‏باشد.

 ج. بيابانهاو شن‏زارها: وسعت بيابانها و مناطق كويرى 1979880 هكتار كه معادل 66/650% عرصه منابع طبيعى شهرستان ودر حدود 14/3% از كل مناطق كويرى استان مى‏باشد.

آبخيزدارى

    محدوده اين شهرستان درحوزه آبريز دشت كوير شامل دشت‏هاى بيرجند، مختاران، سرچاه‏شور، خور، نعلينه، غرب بصيران، مهموئى و چاهك موسويه و در حوزه‏كوير شرق شامل دشت‏هاى سربيشه، غيناب، درح، اسدآباد )طبس(، گلميران، گلرود، نااميد )خوشاب( مى‏باشد.

    اراضى داراى پوشش گياهى 925950 هكتار است. شيب متوسط حوزه آبخيز 8/73% ضريب روان‏آب 0/2 و فرسايش ويژه حدود 6 تن در هكتار در سال برآورد گرديده است.

    جدول شماره 12×

    فهرست گياهان مرتعى شهرستان بيرجند

 كلاه ميرحسن   1. Acantolimon Boiss

 چوبك برگه‏دار   2. Acanthophllum bracteatum Boiss

 بومادران   3. Achillea millefolium L.

 تلخه   4. (Acroptilon repense ) L. D.C.

 بيدگياه-فرز   5. Agropyom repens P.Beauv

 خارشتر ايرانى   6. Alhagi camelorum Fisch

 عجوه   7. Aellia subaphylloides Botsch

 نوعى‏پياز   8. Allium L.

 قدومه   9. Alyssum campestre L.

 شقايق‏نعمانى   10. Anemone L.

 سه سيخكى، سيف   11. Aristida plumosa L.

 درمنه سفيد   12. Artemisia herba - alba Asso

 درمنه شرقى   13. Artemisia scoparia Waldst & Kit

 گون   14. Astragalus L.

 كاروان كش   15. Atraphaxis spinosa L.

 گندمى يك ساله   16. Boissiera squarrosa Hochst

 جارو علفى   17. Bromus danthonia Trin

 جاروعلفى بامى، علف بام   18. Bromus tectorum L.

 اسكنبيل   19. Calligonum stenopterum Bge

 اُزمك   20. Cardaria draba Desv

 سرشاخى- ميوه شاخى   21. Ceratocarpus L.

 گل‏آفتاب رو   22. Ceratocephalus Moench

 كنگر متراكم، كنگر انبوه   23. Circium congestum Fisch &...

 كنگرايرانى   24. Circium iranicum Petrak

 گل حسرت   25. Colchicum L.

 زبان درقفا   26. Consolida rugulosa ) Boiss( Schrod

 پيچيك صحرائى   27. Convolvulus arvensis L.

 هزارخار   28. Cousinia Cass.

 مرغ   29. Cynodon dactylon Pers.)L.)

 سياه‏گينه   30. Dendrostellera lessertii )wikstr)

 ارمك رنگارنگ    31. Ephedra major Host

 ارمك، ريش بز   32. Ephedra procera Fisch.

 بيابان گندمى   33. Eremopyrum distans ) C.Koch(= Agropyrum distance

 سنبل بيابانى   34. Eremostachys Bge.

 فرفيون   35. Euphorbia L.

 كما، آنقوزه   36. Ferula L.

 نجم‏طلائى   37. Gagea Salisb

 سوزنوك )سوزن چوبان ايرانى(   38. Geranium Persicum Schonbeck

 سوزن چوپان غده‏دار   39. Geranium tuberosum L.

 تاغ زرد= زردتاغ   40. Haloxylon persicum Bge.

 شب بو ايرانى   41. Hesperis persica Boiss

 قندرونى   42. Heteroderis Pusilla ) Bunge( Boiss

 علف جوجه   43. Holosteum L.

 جو وحشى، جوخودروى   44. Hordeum spontaneum C.Koch

 بذرالبنج مشبك   45. Hyoscyanamus reticulatus L.

 شاهتره   46. Hypecoum pendulum L.

 زوفا   47. Hyssopus officinalis L.

 زنبق   48. Iris L.

 زنبق صحرائى   49. Iris songarica Schrenk

 وسمه   50. Isatis L.

 كاهو   51. Lactuca L.

 خارلنگرى   52. Lappula Gilib

 چرخه - كاهوى بيابانى   53. Launaea spinosa Forssk

 فراسيون   54. Marrubium cuneatum Russell

 كلاغك- سرمه كلاغ   55. Muscari neglectum Guss

 پونه‏ساى شيرين   56. Nepeta saccharata Bunge

 خاركو- شوخ   57. Noaea mucronata Forsk

 چشم گربه‏اى   58. Nonnea caspica

 اسفند   59. Peganum harmala L.

 پوآ- چمن پيازك‏دار   60. Poa bulbosa L.

 پرند   61. Pteropyrum olivieri

 ورث زردنما   62. Reseda luteola L.

 ريواس ايرانى   63. Rheum persicum Los.

 قليا   64. Salicornia herbacea L.

 شور    65. Salsola L.

 علف شور خاردار   66. Salsola kali L.

 اشنان   67. Seidlitzia Bge.

 شيرتيغى پايا و يكساله   68. Sonchus L.

 تلخ بيان   69. Sophora L.

 قياق   70. Sorghum halepense L.

 استپى‏ريش‏دار   71. Stipa barbata Desf

 گز   72. Tamarix L.

 خارخسك   73. Tribulus terrestris L.

 لاله كوهى زرد   74. Tulipa montana Lindl

 لاله صحرائى زرد   75. Tulipa bibersteinia Schultz

 سنبل الطيب   76. Valerianella Mill

 گل‏ماهور مواج   77. Verbascum blattaria L.

 كاكوتى   78. Ziziphora tenuir L.

 قيچ(02)   79. Zygophyllum atriplicoides Fisch