فصل سوم

    نام‏آوران معاصر

  حاج شيخ جواد عارفى

     عارفى از علماى وارسته و از عرفاى فاضل مى‏باشد . ايشان عمر با بركت خود را در راه مبارزه با استبداد و تبليغ امر به معروف و نهى از منكر گذرانيده است . عارفى در سال 1272 شمسى در روستاى خرمى عربخانه به‏دنيا آمد و پس از طى تحصيلات مقدماتى نزد پدر خود ، در 11 سالگى وارد مدرسه معصوميه بيرجند شد . در سال 1284 به مشهد عزيمت نمود و در مدرسه ميرزا جعفر به ادامه تحصيل پرداخت . پس از چندى به بيرجند مراجعت نمود و در مدرسه معصوميه نزد آية الله حاج شيخ هادى هادوى از تلامذه ميرزاى شيرازى بزرگ به تكميل معلومات خود پرداخت . آقاى عارفى بعد از دو سال جهت تكميل اطلاعات خود به مشهد مشرف شد و از حوزه درس آخوند خراسانى و نيز از محضر درس فاضل بسطامى بهره جست . سپس به قم مشرف شد و درمدرسه فيضيه اقامت گزيد.

    عارفى پس از دريافت جواز اجتهاد از حضرت آيةالله سيد ابوالحسن اصفهانى و مبارزات گسترده سياسى و مذهبى به بيرجند بازگشت ودر سال 1320 . مدرسه علميه معصوميه را كه به دستور رضا شاه تعطيل شده بود ، داير نمود و از آن زمان تاكنون ضمن سرپرستى مدرسه مذكور به تربيت طلاب همت گماشته است .

    ايشان در سن 107 سالگى امامت نمازهاى صبح و مغرب و عشاء را در مسجد پايين شهر بيرجند و ظهرها را در مسجد مصلى به عهده دارند.

  محمد على شاهسونى

    در سال 1286 در بيرجند متولد شد، در سال 1305 موفق به اخذ گواهينامه ششم ابتدائى و پس از سى و چند سال خدمت آموزشى در سال 1344 بازنشسته گرديد.

    شاهسونى معلمى نيكوكار و خيّر است كه هر ساله با كمك دوستان و مردم علاقه‏مند نسبت به جمع آورى آذوقه و نيازهاى زمستانى مردم مستمند مى‏كوشد.

    وى شاعرى است مرثيه سرا و ستايشگر خداوند متعال و ائمه اطهار . از وى تا كنون سه مجموعه شعرى به‏نام (1) "مجالس النفايس " (2) "خوشه‏اى از خرمن معرفت )چهل مجلس (" و (3) "قطره‏اى از "بحركافى ". به چاپ رسيده است .

 از مجموعه اشعار او شعرى در توصيف دبستان انتخاب شده كه خواندنى است

   در تعريف دبستان  

 از دبستان ، جهان گلستان شد

بلبل طالبش ، غزلخوان شد

 هر رقم ، گل به‏بار آوردى

سرّ توحيد حق ، نمايان شد

 بود ايمان و كفر جلوه كنان

فارق بين كفر و ايمان شد

 تا كه اين ، قاهر بزرگ آمد

لشكر جهل خود گريزان شد

 هر چه بينى دبير و شاه و وزير

همه از بركت دبستان شد

 قاينات ، اى مرا ، مهين ميهن

اى كه نام توزيب دوران شد

 فخر بايد كنى كه درايران

فر فرهنگ تو ، به ايوان شد

 هيچ دانى ز شوكت الملكت

كوكب بخت تو ، درخشان شد

 هر كجا در تو كرد مدرسه باز

تا قهستان ز جمع بلدان شد

 هر كه دانش پژوه و راهبر است

شهسون مرورا ثنا خوان شد

 حجةالاسلام سيد حيدر عبادى

    در سال 1290 شمسى در خوسف متولد شد. پس از اتمام دبستان شوكتى در مدرسه طلاب خوسف ثبت نام نمود و تا زمانى كه رضا شاه عمامه‏ها را برنداشته بود در مدرسه طلاب بود و پس از آن به كار كشاورزى پرداخت.

    عبادى 17 ساله بود كه ازدواج كرد و پس از رفتن شاه به سلك روحانيت بازگشت و در مدرسه طلاب بيرجند نزد آيةالله تهامى به تلمذ پرداخت . آقاى تهامى در اين زمان از بيرجند به مشهد رفتند. آقاى عبادى در مورد شادروان تهامى چنين اظهارنظر مى‏كند. آية الله ميلانى كه از مجتهدين معروف بود از آقاى تهامى خواست كه درس تفسير را تدريس كند. آقاى تهامى تفسير را به‏نحوى درس دادند كه در مشهد آوازه ايشان پيچيد و به ‏جاى اينكه آقاى تهامى كوچك شود ، در نزد بسيارى بزرگ شد . آقاى تهامى تفسير سوره الحمد را شروع كردند و در ظرف دو ماه با دو ساعت تدريس در روز به اياكّ نعبدو رسيدند. ايشان پس از اتمام درس تفسير به بيرجند بازگشتند و مورد استقبال مردم قرار گرفتند. آقاى عبادى نيز در كلاس تفسير ايشان شركت داشته‏اند. وى چندين سال در منطقه خوسف امام جماعت بوده ليكن دراين اواخر به علت كسالت اين امر را به فرزند ارشد خود سپرده است.

    آقاى عبادى سه فرزند ذكور و دو فرزند اناث دارند. فرزندان ذكورشان عبارتنداز : حجةالاسلام حاج سيد احمد عبادى كه امامت جماعت خوسف را عهده‏دار مى‏باشد ، حجة الاسلام سيد مهدى عبادى كه امام جمعه مشهد مى‏باشند و حجة الاسلام سيد عليرضا عبادى كه وكالت مردم شهرستان بيرجند و نهبندان را در مجلس پنجم شوراى اسلامى عهده‏دار بودند.

  دكتر محمد حسن گنجى

    در سال 1291 شمسى در بيرجند متولد شد . تحصيلات ابتدائى و متوسطه را در بيرجند و تحصيلات ليسانس را در زمينه تاريخ و جغرافيا در در سال 1312 در دارلمعلمين عالى گذرانيد. وى در شهريور ماه 1312 جزو آخرين گروه صد نفرى دانشجويان اعزامى ايرانى به اروپا ، عازم انگلستان شد و در سال 1317 به اخذ درجه فوق ليسانس نائل آمد. ايشان مدت چهارده سال در سمت دبير جغرافيا در دانشگاه تهران خدمت نمود. در سال 1331 به آمريكا مسافرت كرد و در سال 1333 موفق به اخذ درجه دكترى در زمينه جغرافيا از دانشگاه كلارك آمريكا گرديد.

  مشاغل دانشگاهى و غير دانشگاهى دكتر گنجى در سالهاى مختلف به قرار زير بوده است :

  1. دبير دانشگاه تهران    1317-1334

 2. دانشيار و سپس استاد دانشگاه تهران    1334-1354

 3. مدير كل هواشناسى و نماينده ثابت ايران در سازمان    1335-1346

     هواشناسى جهانى و رئيس هواشناسى منطقه آسيا 

 4. معاون وزارت راه    1342-1347

 5. معاون دانشگاه تهران     1347-1348

 6. مدير گروه آموزشى جغرافيا    1348-1353

 7. رئيس دانشكده ادبيات و دريافت منشور استادى ممتاز    1353-1354

 8. رئيس مؤسسه آموزش عالى بيرجند    1354-1357

مان جغرافيائى نيروهاى مسلح ، در دانشكده علوم زمين دانشگاه بهشتى و نيز به عنوان عضو هيأت علمى مركز دائرةالمعارف بريتانيا و دائرةالمعارف بزرگ اسلامى خدمات ارزنده‏اى انجام مى‏دهد.

    در تاريخ6/8/1375از طرف انجمن بيرجنديهاى مقيم تهران مجلس ضيافتى به افتخار ايشان در محل باشگاه پيام وزارت پست و تلگراف و تلفن بر پا شد كه در آن تعدادى از پيش كسوتان دانشگاهى از جمله آقاى دكتر جمال رضائى و تعدادى از اساتيد گروه و مؤسسه جغرافياى دانشگاه تهران و مؤسسه گيتاشناسى در وصف خدمات ايشان بياناتى ايراد نمودند .

    در تاريخ پنجشنبه30/11/76در مراسم گشايش بوستان دانشوران در جزيره كيش، دكتر معين وزير فرهنگ و آموزش عالى از دكتر محمد حسن گنجى و 14 نفر ديگر به عنوان مفاخر فرهنگى اين مرز و بوم ياد كرد و توجه به گذشته‏هاى فرهنگى را موجب اتصال گذشته به حال و آينده دانست و تجليل از بزرگان را به معناى يك برخورد موضعى ندانست و اشاره كرد كه زحمات اين عزيزان بايد سرمشق و الگويى براى ديگران باشد . در اين مراسم از لوح ياد بود و تنديس محمد حسن گنجى و 14 نفرديگر پرده‏بردارى شد .

    در تاريخ 15/4/78، در مجلس ضيافتى كه به افتخار بازنشستگان هيأت علمى دانشگاه تهران در محل دانشگاه برگزار گرديد، از شخصيت ممتاز ايشان تجليل به عمل آمد.

  در تاريخ 24/3/79، از طرف انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، مجلس بزرگداشتى به افتخار دكتر گنجى در فرهنگ سراى امير بهادر با حضور جمع كثيرى از اساتيد دانشگاه‏هاى تهران، تربيت مدرس، شهيد بهشتى، تربيت معلم، تربيت مدرس و اصفهان و شخصيت‏هائى از قبيل استاندار تهران، و رئيس دانشگاه شهيد بهشتى برگزار گرديد. در اين مجلس آقاى دكتر مهدى محقق رئيس هيأت مديره انجمن بيانات مبسوطى در شرح خدمات نيم قرنى دكتر گنجى ايراد نمود. اساتيد ديگرى چون دكتر شاپور گودرزى، دكتر محمدرضا بهنيا از دانشگاه‏تهران و دكتر مؤمنى از دانشگاه شهيد بهشتى نيز با سخنانى از زحمات پيش‏كسوت علم جغرافيا تقدير به عمل آورند. در اين مجلس از طريق 8 دانشگاه و انجمن لوح تقدير و هدايائى به دكتر گنجى تقديم شد. رئيس دانشگاه شهيد بهشتى ضمن اهداء هدايا، هزينه رفت و بازگشت به حج عمره دكتر و همسر وى را اعلام داشت.

    در سال 1380 دكتر گنجى از طرف سازمان هواشناسى جهانى به عنوان دانشمند سال 2001 هواشناسى برگزيده شد. و در تاريخ 4/9/1380 لوح و جايزه مربوطه  طى مراسمى از طريق دبيركل سازمان مذكور به ايشان اهدا شد.

    با تمام اختصاصات فوق وقتى مصاحبه گر روزنامه همشهرى از ايشان مى‏پرسد كه "آيا اين همه كار را از سر ذوق و علاقه انجام مى‏دهيد و يا از روى جبر و ناچارى ، دكتر گنجى جواب مى‏دهد "براى گذران امور زندگى و تأمين معيشت خانواده كار مى‏كنم و البته هنوز قادر به تعمير خانه يا  بازسازى و تبديل آن به نحو احسن نيستم .  " 

    گنجى در دوران خدمت خود در 45 مجمع بين‏المللى خارج از كشور شركت نموده و در 23 مجمع علمى بين‏المللى عضويت دارد(46) تعداد مقالات وى در مجامع داخلى و خارجى بيش از 77 مورد مى‏باشد.

    تعداد كتب فارسى در حدود 18 عنوان به شرح زير مى‏باشد:

 1. »جنگ و جغرافيا يا روابط دول بزرگ در اقيانوسيه«، تهران: بنگاه پروين: 1321 .

 2. »بشر چيست«، ترجمه از آثار مارك تواين، تهران: چاپ سوم، بنگاه افشارى، 1351 .

 3. »جعرافياى سال پنجم ابتدائى با همكارى حسين خليلى‏فر، تهران: مؤسسه فرانكلين، 1337.

 4. »جغرافياى ششم ابتدائى« با همكارى حسين خليلى‏فر، تهران: مؤسسه فرانكلين، 1337.

 5. آمار بارندگى ايران، تهران: مركز تحقيقات علمى مناطق خشك - دانشگاه تهران، 1338 .

 6. »كتب جغرافياى دبيرستانى« از سال اول تا سال ششم (6 جلد(، با مشاركت گروههاى مؤلفين، دهه 1340.

 7. فهرست مقالات جغرافيائى« با همكارى جواد صفى‏نژاد، تهران: دانشكده ادبيات دانشگاه تهران 1341.

 8. »جغرافياى ايران«، چهار فصل در جلد اول ايرانشهر، تهران: نشريه شماره 22 كميسيون ملى يونسكو 1342.

 9. »اطلس اقليمى ايران«، تهران: مؤسسه جغرافياى دانشگاه تهران، 1346.

 32‑ .10 مقاله جغرافيائى و كارتوگرافى سحاب، 1353 .

 11. »جغرافيا در ايران از دارالفنون تا انقلاب اسلامى«، مشهد: آستان قدس رضوى، 1367.

 12. »تاريخچه جغرافيا در تمدن اسلامى«، تهران: بنياد دائرة المعارف اسلامى، 1368 .

 13. نامه‏هائى از قهستان »ترجمه و تعليق«، مشهد: مركز خراسان‏شناسى 1379.

    در مجلس ضيافت انجمن بيرجندي هاى مقيم تهران (6/8/1375 شادروان صهبا شعرى در وصف ايشان به شرح زير ايراد كرد.

  به گنجى اين نگين بزم ياران

 بزرگان خردمند قهستان

به پا كردند امشب جشن شايان

 پى تجليل گنج علم ودانش

كه او هست "اوستاد اوستادان "

 "جناب گنجى آن استاد ممتاز "

كه باشد فخر دانشگاه تهران

 چه خدمت ها كه آن استاد نامى

نمود از دانش و كوشش به ايران

 نه تنها در وطن مشهور باشد

كه در دنيا بود نامش درخشان

 گران قدرى سليم و پاك طينت

دلش وابسته ايمان و فرقان

 "رضايى " اوستاد ديگر ما

اديبى نكته پرداز و سخندان

 پى تجليل "يار مهربانش "

كند اين انجمن را گوهر افشان

 مرا تبريك بايد گفت بسيار

به "گنجى " اين نگين بزم ياران

 كه امشب محفلى بر پاى گرديد

بدينسان از مشاهير قهستان

 روا باشد در اينجا ياد كردن

ز استاد گران مقدار "فرزان "

 ز "ناصح " ، "مهتدى " و از "سعيدى "

به ما دارند چون حق فراوان

 اگر "رضوانى دانا " روان شد

از اين عالم به سوى عرش يزدان

 ببايد قدردانى كرد بسيار

ز"گنجى " و "رضايى " سخندان

 كه يزدان جمله را محفوظ دارد

به گيتى از گزند فتنه جويان

 بود "صهبا " ز راه حق شناسى

به استادان نام آور ثنا خوان

 كه عمرى او به "گنجى " همنشين بود

به شهر "بيرجند " و شهر "تهران "